Artboard 1
12-03-2018 | Sanne van den Bosch
Over de werkvloer bij conservator Ruurd Halbertsma: ‘Je moet een klik hebben met zo’n object’

 

Ruurd Halbertsma. © Foto: Sanne van den Bosch

Als conservator bij het Rijksmuseum van Oudheden moet je een echte multitasker zijn. En juist die afwisseling – samen met zijn fascinatie voor de klassieke wereld – maakt zijn beroep volgens prof. dr. Ruurd B. Halbertsma zo leuk. Ruurd Halbertsma legt uit hoe zijn werkdagen er uitzien en waarom je een completer mens bent als je de geschiedenis kent.

In zijn middelbare schooltijd raakte Halbertsma gefascineerd door Italië. Elk voorjaar mocht hij met zijn vader, die mediëvist was, mee naar een congres in Spoleto en bezochten ze ook andere Italiaanse steden als Rome, Florence en Bologna. ‘Als vijftienjarige gymnasiast vond ik Italië met al die Vespa’s geweldig. Ik dronk er mijn eerste espresso en cappuccino.’

Vervolgens moest en zou hij een studie gaan volgen die met Italië te maken had. Halbertsma koos ervoor om Klassieke Talen en later Oude Geschiedenis en Klassieke Archeologie in Leiden te gaan studeren. ‘Via de archeologie ben ik gaan opgraven in Satricum, een Nederlandse opgraving in de buurt van Rome. Het was zo fascinerend om als student een paar maanden een oud tempelcomplex te kunnen opgraven en deel uit te maken van het Italiaanse leven.’

‘Zodoende’, vervolgt Halbertsma, ‘rolde ik in de wereld van de Grieken en Romeinen en ben ik daar nooit meer uitgekomen.’

Na zijn bacheloropleiding, dat in zijn tijd nog kandidaats heette, ging Halbertsma stage lopen bij het Rijksmuseum van Oudheden en wilde hij vervolgens niets anders dan in het museum werken.

Hij werd assistent-conservator bij een overzichtstentoonstelling over Turkse kunstschatten van de prehistorie tot de negentiende eeuw. ‘Ik werd echt in het diepe gegooid.’ Ook al had Halbertsma al enige ervaring opgedaan, nu mocht hij een gedeelte van de catalogus schrijven, naar Turkije toe om objecten te beschrijven en te hanteren en met een vormgever overleggen over het licht en hoe hoog een sokkel moest zijn.

Dit pakte allemaal goed uit. Toen zijn voorganger met pensioen ging, kreeg hij de baan van conservator en is vervolgens gepromoveerd op een deel van de geschiedenis van het museum. Naast zijn huidige baan als conservator geeft Ruurd Halbertsma als bijzonder hoogleraar bij de faculteit Archeologie van de Universiteit Leiden elke dinsdagmiddag college en begeleidt hij studenten.

  • Ruurd Halbertsma in zijn kantoor. © Foto: Sanne van den Bosch

Een multitasker

‘Het werk van een conservator heeft zoveel facetten: je houdt je bezig met publieksgerichte activiteiten als tentoonstellingen, maar je gaat ook om met voorwerpen, koopt objecten aan voor het museum en doet wetenschappelijk onderzoek,’ aldus Halbertsma. Het werk van een conservator is afwisselend en Ruurd Halbertsma heeft nooit het idee dat het sleur wordt.

Vandaag wordt Halbertsma door mij geïnterviewd, komt een vrouw met Romeinse kopjes bij hem langs, woont hij daarna een projectvergadering voor de nieuwe afdeling Romeinen in Nederland bij en gaat hij in de middag aan de slag met een catalogus. Aan het eind van de week bezoekt hij de European Fine Art Fair in Maastricht, waar kunsthandelaren uit de hele wereld met de beste voorwerpen van de oudheid tot nu naartoe komen.

Deze afwisseling, waarbij je de ene keer een audiotour inspreekt voor wel twintig- of dertigduizend museumbezoekers of in een televisie- of radio-interview in een paar minuten moet uitleggen waarom die nieuwe aanwinst zo belangrijk is en de andere keer er een college van drie kwartier aan wijdt en je richt tot je vakgenoten, moet volgens de conservator bij je passen.

Voor Ruurd Halbertsma is elke werkdag anders: ‘Je moet in het museum echt een multitasker zijn, zoals dat tegenwoordig heet. Je moet verschillende schoteltjes draaiende kunnen houden op hetzelfde moment. Momenteel ben ik met drie of vier projecten bezig en moet daar afwisselend aan werken.’

Halbertsma heeft het over de voorbereidingen voor de grote tentoonstelling over het tweehonderdjarige bestaan van het Museum van Oudheden en de nieuwe afdeling over de Romeinen in Nederland, die allebei volgende maand opengaan. Daarnaast onderhandelt hij over producten voor een overzichtstentoonstelling van Cyprus, blijft hij wekelijks Archeologie-colleges geven en bereidt hij zijn gastlezingen in Sint-Petersburg over een paar weken voor.

Kopjes

Maar vandaag bekijkt hij zorgvuldig de ‘kopjes’, kleine beeldgehouwen hoofden, die een vrouw heeft meegebracht naar het museum. Om de beurt pakt hij de drie kopjes op, draait ze in zijn handen en bekijkt ze goed. Als conservator mag hij de beelden niet taxeren, maar hij kan haar wel vertellen over de herkomst van de objecten.

Het rechter kopje noemt hij ‘een toppertje’ en van ‘echt museumkwaliteit’. Halbertsma herkent aan de jonge uitstraling en de duidelijk afgebeelde lokken haar dat het om een jonge prins van de Julisch-Claudische dynastie moet gaan en hoogstwaarschijnlijk uit de eerste helft van de eerste eeuw na Christus stamt.

Van die Griekse vazen hebben we er al tweehonderd staan in de opstelling, dus een tweehonderdeende vaas hoeft daar niet bij.

Bij het bekijken en eventueel aankopen van een object, bijvoorbeeld op de markt waar Halbertsma eind van de week naartoe gaat, doorloopt hij verschillende stappen. ‘Je moet een klik hebben met zo’n object. Je moet denken: dit is iets voor het museum. Daarnaast moet het van hoge kwaliteit zijn.’

Verder kijkt Halbertsma of de herkomst van het object niet illegaal is. ‘Dat betekent dat je gaat navragen bij de antiquair of zelf onderzoek gaat doen naar de herkomst van het beeld. Als blijkt dat de herkomst goed is, begin je over de prijs te onderhandelen. Deze wordt meestal hoog ingezet, aangezien de handelaren willen verdienen. Maar wij willen een redelijk bod geven en dus wordt er wat heen-en-weergepraat over die prijs.’

Ruurd Halbertsma heeft een grote verantwoordelijkheid met zijn baan. Hij kan beslissen objecten aan te kopen of niet, maar hij moet ervoor zorgen dat er geen illegale objecten worden aangekocht met overheidsgeld. ‘Je moet niet denken: het zal wel loslopen. Bij twijfel over de herkomst niet doen. Ik heb wel eens contact gehad met de Italiaanse overheid, die vermoedde dat wij een aankoop hadden gedaan die niet legaal was. Wij hebben toen kunnen aantonen dat het wel legaal was.’

De andere twee kopjes stammen uit de tweede eeuw na Christus, maar bij deze twee twijfelt Halbertsma langer of het geen falsificaties zijn. ‘Illegale handelaren doen er alles aan om het zo echt mogelijk te laten lijken. Ze stoppen het beeld zelfs onder de grond en doen alsof ze het zo hebben gevonden. Maar je ziet hier een kras van een schep of een ploeg en als het een falsificatie zou zijn, dan hadden ze de neus mooier gemaakt.’

Identificeren

Ruurd Halbertsma vindt de Griekse en Romeinse oudheid zo’n fascinerende wereld, omdat het enerzijds heel herkenbaar en anderzijds echt een hele andere wereld is. De Grieken leefden in een al vrij globaliserende wereld en filosofeerden al over de betekenis van het leven, maar hun mentaliteit verschilt tegelijkertijd heel erg met die van nu.

‘Een zeer goed opgevoede Romein,’ licht Halbertsma toe, ‘kon genieten van een gedicht van Horatius, liet zich voorlezen uit Vergilius en kon in de middag naar het amfitheater gaan om daar mensen elkaar te zien afslachten. Die schoonheid en ontzettende wreedheid verbaast je.’

‘Dus ik denk dat je een completer mens bent als je de geschiedenis kent.’

De conservator gelooft dat de informatie over de oorsprong van de mensheid, die een lange tijd alleen archeologisch maar later ook via geschreven bronnen aantoonbaar was, je vertelt hoe wij zijn geworden zoals we zijn en je lessen leert voor het heden. ‘Als je weet hoe de wereld was, dan kun je ook iets beter begrijpen hoe de wereld nu is.’

Met zijn werk reconstrueert Ruurd Halbertsma het verleden en ontleent mensen een identiteit. Dit wordt lastiger als artefacten ontbreken. ‘De terreurgroep Islamitische Staat ontneemt mensen als het ware hun identiteit wanneer ze cultuurschatten vernietigt en een steriele Islamitische laag er bovenop legt. De mensen die trots waren op de ruïnes van Palmyra zagen het verleden van hun land weggevaagd worden.’

Terreurgroep Islamitische Staat vernielde de afgelopen jaren onder andere in de Syrische ‘stad van duizend zuilen’ Palmyra en de Iraakse ruïnestad Nineveh opzettelijk eeuwenoude kunstwerken. De IS-strijders, die het verbranden van duizenden boeken en manuscripten in een bibliotheek van Mosul vastlegden in een video en deze publiceerden, beschouwen de religieuze en historische gebouwen en voorwerpen als afgoderij en een uiting van veelgodendom.

Hij vertelt dat tegenwoordig vrijwel alle museumobjecten in het Nabije Oosten driedimensionaal zijn gescand, zodat er altijd 3D-scans bewaard zijn als het originele object vernietigd wordt. In de Nineveh-tentoonstelling, die tot aanstaande zondag 25 maart te zien is in het Museum van Oudheden, staan ook een paar van die 3D-scans. ‘Het is interessant voor de wetenschap dat het in 3D wordt vastgelegd, maar voor een museum is het niet het echte object en heb je ook niet de sensatie dat je naar iets kijkt dat duizend jaar oud is.’

Volgens Ruurd Halbertsma moet je de geschiedenis dus nooit wegvagen. ‘Jan Pieterszoon Coens dochter zal haar vader altijd heel anders herinneren dan de dochter van iemand die door Coens leger om het leven is gekomen. Er zijn verschillende waarheden. Dé waarheid bestaat niet. Je kunt wel proberen zoveel mogelijk feiten boven tafel te krijgen.’

Dit artikel maakt deel uit van de serie ‘Over de werkvloer bij’, waarin het beroep en de werkplek van een aantal hardwerkende Leidenaren worden belicht.
welzijn | reportage

  Wat hebben de eerste genetisch gemanipuleerde stier en een restaurant met als motto ‘verbinding’ met elkaar te maken? Het antwoord: een stal. De Stal, om precies te zijn. Want op de vroegere verblijfplaats van stier Herman, achter het LUMC op het Bio Science Park, staat nu De Stal: een duurzaam en maatschappelijk betrokken horecagelegenheid …

welzijn | achtergrond

Op 14 mei 2017 werd de jongste Franse president ooit ingehuldigd: Emmanuel Macron. Met zijn plotse populariteit, grootse plannen en verrassend goede Engels deed hij de grondvesten van de Franse politiek schudden. Precies een jaar later blikt dr. Niek Pas, hoogleraar Franse moderne geschiedenis aan de Universiteit Utrecht, in een lezing terug op het eerste …

welzijn | reportage

  De Côte d’Azur: alleen maar duur en luxe? Er is een uitzondering! Hoewel de meeste mensen kiezen voor buursteden Nice of Cannes, is de sfeervolle havenstad Antibes een bezoek meer dan waard. De stad biedt een mix van luxe en de charme van het Franse platteland. Ik ging erheen en bekeek de badplaats door …

welzijn

Leiden is een stad van traditie. Deze traditie klinkt door in de stad zelf. Met onder andere de oudste universiteit van het land is Leiden HUPPELDEPUP. Hier zijn de 7 oudste toeristische attracties van Leiden. Must sees voor als je ouders, opa of oma een keer op bezoek komen. Oudt Leyden, 1907 Het is maar bij …

welzijn

Het is een kleurrijke bedoeling, de Wereldfair van het museum Volkenkunde. Het plein voor het museum was 21 mei gevuld met een podium, verschillende kraampjes en vooral veel mensen en vrolijkheid. Een interview met Museum Volkenkunde-medewerkster Farnaaz Jahangier. Wat is de Wereldfair? De Wereldfair is een Wereldse Markt. De bezoekers kunnen meedoen aan verschillende workshops …

welzijn | interview

It’s a man’s world… Ook als het om hoge posities in de wetenschap gaat. Maar dit verandert langzaamaan. Zo zijn er onlangs honderd nieuwe vrouwelijke hoogleraren benoemd via het Westerdijk Talentimpuls. Daarnaast hangen er sinds kort veertien portretten van vrouwelijke hoogleraren in de Senaatskamer van de Universiteit Leiden, een plek waar tot nu toe slechts …

welzijn

Uit onderzoek van het CBS blijkt dat er steeds minder studenten op kamers gaan wonen. Ook veel Leidse studenten wonen elders, zelfs als dat betekent dat ze een flinke reistijd hebben en niet een halfuurtje voor aanvang van een college uit bed kunnen rollen.

welzijn

Duurzaam leven duur of lastig? Leiden Lokaal maakt het jou makkelijker dankzij deze gids die biologisch verantwoorde horecagelegenheden bij jou in de buurt laat zien.

welzijn | interview

We horen er tegenwoordig bijna dagelijks wel iets over: duurzaamheid.Maar hoe zorg je ervoor dat duurzaamheid voor iedereen toegankelijk is? “Wij willen het via educatie nog breder op de kaart zetten”, aldus Nanda van Beest, senioradviseur duurzaamheidseducatie bij de gemeente Leiden.

welzijn | interview

Ties Bosman bouwt Tiny Houses naar de wensen van zijn klanten. Foto: Claire Witteman Tiny Houses zijn helemaal ‘in’. Als je het letterlijk vertaald heb je het eigenlijk over ‘kleine huizen’. Ties Bosman houdt zich in het dagelijks leven bezig met de bouw van deze huizen. Je spreekt volgens hem pas over een Tiny House …

welzijn | interview

In 2050 gaan er wellicht meer mensen dood aan de gevolgen van antibiotica-resistentie dan kanker, aldus een rapport van ‘The Review on Antimicrobial Resistance.’ Er worden steeds minder nieuwe soorten antibiotica ontdekt en bacteriën worden steeds vaker resistent tegen veel gebruikte antibiotica. Aan de Universiteit van Leiden werkt Coen van Hasselt, assistent professor farmacologie, aan …

politiek | nieuws

De gemeente Leiden subsidieert dit jaar 17 onderwijsplannen. Van de 32 voorstellen die binnen kwamen, is ruim de helft goedgekeurd. Samen met cofinanciering van Fonds 1818 ondersteunt de gemeente de plannen met een totaalbedrag van bijna €380.000. Eind 2017 stuurde de gemeente Leiden een uitnodiging naar iedereen die te maken heeft met het onderwijs, met …