Artboard 1
11-04-2018 | Loedi Boot
Antropoloog recenseert Museum Volkenkunde

Antropologen bestuderen mensen en culturen. Het Museum Volkenkunde aan de Steenstraat in Leiden lijkt dan ook een ideale plek te zijn voor antropologen die graag wat meer willen weten over onbekende culturen, maar geen zin hebben om ver te reizen.

Zoals het museum zelf stelt, leert het Volkenkunde de bezoeker van alles ‘over de verschillende culturen van de wereld’, is het een museum ‘over mensen’, en laat het zien ‘dat we op de verschillen na, allemaal hetzelfde zijn.’ Wat zou een antropoloog vinden van het Volkenkunde, een museum dat bij uitstek over culturen en groepen gaat?

Antropologie?

Wie aan antropologie denkt, denkt misschien aan antropoloog die met een safarihoed zijn weg door jungles kapt om nog onbekende volkeren te ontdekken. Maar dit beeld is achterhaald. Stammen die nog nooit in aanraking zijn gekomen met westerse zaken zijn bijna allemaal al ‘ontdekt’. En wereldbewoners zijn steeds meer op elkaar gaan lijken. Ook in Papoea-Nieuw-Guinea drinkt men nu Coca Cola. De antropoloog van nu heeft zijn wereld dan ook verbreed en gaat op zoek naar allerlei soorten ‘vreemde volkeren’, of dat nu links stemmende Urkers of vuilnismannen in Buenos Aires zijn. Deze groepen lijken op het eerste gezicht minder exotisch dan de ‘vreemde volkeren’ in ‘verre oorden’ waar de antropoloog vroeger naar op zoek ging, maar toch zijn ze het onderzoeken waard.

Collectie

Het Museum Volkenkunde is ingedeeld in acht cultuurgebieden: Noord-Amerika en de poolgebieden, Midden-en Zuid-Amerika, Oceanië, Indonesië, China, Korea, Japan, en Afrika. Elk gebied heeft zijn eigen ruimte in het museum. In elke ruimte staan verschillende objecten die een cultuur en zijn rituelen representeren. Van klederdracht tot boten, en van sieraden tot maskers. Allemaal objecten die volgens het Volkenkunde zelf een getuigenis zouden zijn van universeel beleefde menselijke emoties. Naast het tonen van objecten wordt elke tentoonstelling geïllustreerd met foto’s van het gebied, zowel van vroeger als nu. Naast de vaste tentoonstellingen over de cultuurgebieden zijn er nog een aantal tijdelijke tentoonstellingen. Zo is er momenteel een tentoonstelling over hedendaagse sieraden van over de hele wereld en hun makers te zien.

Onveranderlijk?

De objecten uit de acht cultuurgebieden die getoond worden in het museum geven vooral de geschiedenis weer. Want, zoals ook op informatieborden getoond wordt, processen als klimaatverandering, globalisering en urbanisatie zorgen ervoor dat ‘traditionele culturen’ in rap tempo veranderen. De objecten in het museum zullen voor mensen uit de cultuurgebieden dan ook waarschijnlijk bijna net zo exotisch aanvoelen als voor de bezoekers. In een filmpje over de Mentawai in de ruimte over Indonesië wordt dit treffend geïllustreerd. Of jonge mensen iets afweten van de oude Mentawai-cultuur, vraagt iemand aan een jonge Indonesische vrouw. “No, they don’t”, antwoordt ze. Met dit soort voorbeelden laat het Volkenkunde zien dat alle culturen veranderlijk zijn en niet stil staan, iets dat wel soms gesuggereerd wordt wanneer een niet-westerse cultuur wordt gepresenteerd in het Westen.

Context

Vanuit antropologie wordt er soms kritiek geleverd op musea als het Volkenkunde. Ze zouden culturen teveel uit hun context halen en ze daardoor in veel gevallen verheerlijken en exotischer maken dan ze zijn. Hierdoor worden er tegenstellingen tussen mensen uit het Westen en daarbuiten gecreëerd. Dit is niet, waarschijnlijk tot genoegen van vele antropologen, het doel van het Volkenkunde. Op de website van het museum staat dat bezoekers zich verbonden te laten voelen met de mensen uit de verschillende cultuurgebieden een belangrijk doel is van het museum. Om zo’n doel te bereiken, is het belangrijk dat er context gecreëerd wordt rondom de getoonde objecten. Dit doet het museum op verschillende manieren, bijvoorbeeld door mensen uit de gebieden zelf aan het woord te laten. Zo is er in de ruimte over het poolgebied een documentaire te zien waar een Inuit in zijn eigen taal spreekt over de veranderingen die zijn gemeenschap heeft doorgemaakt. Daarnaast wordt er in dezelfde ruimte hedendaagse kunst getoond die door Inuit gemaakt is. Op deze manier krijgt de gemeenschap een gezicht, en wordt er een link gelegd met het heden. Bezoekers kunnen zich zo beter inleven in de mensen waar de voorwerpen bij horen. Een andere manier waarop het museum context creëert, is door te laten zien hoe medewerkers van het Volkenkunde zelf onderzoek doen in de gebieden die ze laten zien. Zo laat het museum zien dat het niet klakkeloos informatie overneemt van anderen maar zelf ook verbinding met verschillende gebieden probeert te krijgen en er meer over probeert te weten.

  • Indianenmasker. Foto: Loedi Boot

Puntje van kritiek

Om nog meer verbinding tussen de bezoeker en de inwoners van de cultuurgebieden te creëren, had het Volkenkunde wat meer kunnen laten zien over de rol die mensen uit Nederland in de gebieden hebben gespeeld. Een enkele keer maakt het museum deze verbinding wel, bijvoorbeeld bij het gedeelte over Japan. Daar is serviesgoed te zien van Nederlanders die een lange tijd een handelspost hadden in het vroegere Deshima. Ook laat het museum in de tijdelijke tentoonstelling over sieraden mensen van over de hele wereld, en dus ook uit het Westen, aan het woord. Toch had het Volkenkunde deze connectie wat sterker kunnen maken. Zo had het museum bijvoorbeeld meer aandacht kunnen geven aan het eerste contact tussen Nederland en elk cultuurgebied, de invloed die de twee culturen op elkaar hadden, en op de invloed die het Europees kolonialisme in de gebieden had.

Conclusie

In het restaurant van het museum wordt een filmpje getoond van Leidse studenten die de Haka doen, een Maori-krijgsdans. Het museum geeft er zelfs workshops in. In de museumwinkel wordt het boek van fotograaf Jimmy Nelson verkocht, getiteld ‘Before they pass away’. Dit zijn beide mooie voorbeelden van hoe tradities en culturen veranderen, mee gaan in hun tijd, maar ook gekoesterd worden door mensen uit het Westen. Hoewel de link met het Westen nog wel wat sterker zou mogen, kan de antropoloog na een middag Volkenkunde tevreden huiswaarts keren

cultuur

Het invullen van je Koningsdag kan best lastig zijn, zeker omdat er zo veel keuze is. Wil je tot diep in de nacht feesten op de nieuwste techno? Of vier je de verjaardag van onze koning liever op een discoboot? We hebben de top tien activiteiten in Leiden voor je op een rijtje gezet. Koningsnacht en …

cultuur | reportage

De Rembrandtbrug krijgt een nieuwe kleur. “Liever wit dan dit”, luidde de tekst op verschillende posters die eind 2017 begonnen op te duiken. De brug zou een nieuwe, bruinachtige kleur krijgen. Dit tot woede van de omwonenden die hun geliefde brug graag wit willen houden. Inmiddels is het april 2018 en is de nieuwe kleur …

cultuur | reportage

Een gesprek met de Rotterdamse choreografe Conny Janssen over haar leven in het teken van moderne dans en artistiek leiderschap. Samen met haar ensemble maakt ze vernieuwende voorstellingen die in heel Nederland indruk maken. Een succes dat in Leiden de première beleefde. ‘Ik ben gewoon in het diepe gesprongen en heel hard gaan zwemmen. En …

cultuur

Les délices de la Hollande (Parival, 1660): “van alle werelddelen is Europa het mooiste werelddeel, van Europa zijn de Nederlanden het mooiste land, van de Zeventien Provinciën is Holland de mooiste, van de Hollandse steden is Leiden de mooiste, en van alle straten en grachten van Leiden is het Rapenburg de mooiste”. Of de Rapenburg …

cultuur | interview

Dat regisseur Andrew Van Der Ven tot het uiterste gaat om een film te maken werd langzamerhand tijdens het interview duidelijk. Ik sprak hem over zijn nieuwste film Sunny Juliette. Alleen toen ik het hoofdthema van de film probeerde aan te snijden, vertelde hij dat dat misschien een spoiler was. Ik was het daar echter …

cultuur

Kun je wel sporten als je blind of slechtziend bent? Grote kans dat je daar nog nooit bij stil hebt gestaan. Leiden Lokaal sprak met Joost van Gent (61), die op zijn 52e slechtziend werd. Hij loopt hard bij Running Blind, een vereniging waarbij mensen met een visuele beperking kunnen blijven bewegen met hulp van …

cultuur

De veertigste editie van het Leids Cabaret Festival wordt gevierd met finalisten uit eerdere edities. Zo stond eind maart 2018 de finale van 2004 weer op de planken in de Leidse Schouwburg, de thuisbasis van het festival: “Het Mekka van het Nederlands cabaret en het Lourdes van de kleinkunst.” Het Leids Cabaret Festival is een …

cultuur

Een van de giftigste planten ter wereld is te vinden in de Hortus Botanicus in Leiden. Sinds enkele weken staat de Gympie Gympie opnieuw in de belangstelling. Volgens kas-chef Rogier van Vugt is de plant dan ook erg bijzonder. ‘Een klein haartje van deze plant op je arm voelt alsof iemand een brandende sigaret op …

cultuur

De gemeente Leiden is dit jaar een van de vier genomineerden voor de BNG erfgoedprijs 2018. Samen met de andere genomineerden Deventer, Tilburg en Zaanstad, maakt Leiden kans op de prijs van 25.000 euro die zal worden uitgereikt aan de winnende gemeente. De BNG erfgoedprijs werd voor het eerst uitgereikt in 2010, sindsdien is het …

cultuur

De realitysoap Expeditie Robinson is begonnen met de selectie van deelnemers voor het nieuwe seizoen. Tussen de honderden aanmeldingen zitten zeven inwoners van Leiden. Twee van die Leidse avonturiers vertellen waarom ze naar dat tropische eiland willen: Jason Sieval (18) en Alisha Teerink (20). ‘Het lijkt mij gaaf om tot het uiterste te gaan, en …

cultuur | interview

Het is altijd fascinerend om mensen te ontmoeten die talenten hebben die bij jezelf compleet ontbreken. De prachtige krijttekeningen die te zien zijn bij Trianon zijn al bij veel bioscoopgangers opgevallen. De tekeningen worden gemaakt door verschillende medewerkers van Trianon. Ik sprak Evert Ohlernroth en Oussama Hadje over hoe de tekeningen beginnen met een idee en uiteindelijk op het bord eindigen. “Als ik het aan tekenen ben dan …

cultuur | interview

Hector Hevel kwam op achtjarige leeftijd terecht bij ADO Den Haag. In 2017 vertrok hij naar de voetbalclub AEK Larnaca op Cyprus.