Artboard 1
11-04-2018 | Loedi Boot
Antropoloog recenseert Museum Volkenkunde

Antropologen bestuderen mensen en culturen. Het Museum Volkenkunde aan de Steenstraat in Leiden lijkt dan ook een ideale plek te zijn voor antropologen zoals ik, die graag wat meer willen weten over onbekende culturen, maar geen zin hebben om ver te reizen.

Zoals het museum zelf stelt, leer je in het Volkenkunde van alles ‘over de verschillende culturen van de wereld’, ‘over mensen’, en laat het zien ‘dat we op de verschillen na, allemaal hetzelfde zijn.’ Aangezien ik zelf een student antropologie ben en dus constant bezig ben met het duiden en begrijpen van culturen en groepen, sprak deze slogan mij aan en maakte het mij nieuwsgierig naar het museum. Ik besloot mijn antropologische blik te gebruiken bij een middag museumbezoek.

Antropologie?

Wie aan antropologie denkt, denkt misschien aan een antropoloog die met een safarihoed zijn weg door jungles kapt om volkeren te ‘ontdekken’. Maar dit beeld is achterhaald. Groepen die nog nooit in aanraking zijn gekomen met westerse zaken zijn er nog nauwelijks. En wereldbewoners zijn steeds meer op elkaar gaan lijken. Aboriginals drinken Coca Cola, en in Nederland kan je didgeridoo’s kopen. De antropoloog van nu heeft zijn wereld verbreed en gaat op zoek naar allerlei soorten ‘vreemde volkeren’, of dat nu links stemmende Urkers of vuilnismannen in Buenos Aires zijn. Deze groepen lijken op het eerste gezicht minder exotisch dan de ‘vreemde volkeren’ in ‘verre oorden’ waar de antropoloog vroeger naar op zoek ging, maar toch zijn ze het onderzoeken waard.

Collectie

Het Museum Volkenkunde is ingedeeld in acht cultuurgebieden: Noord-Amerika en de poolgebieden, Midden-en Zuid-Amerika, Oceanië, Indonesië, China, Korea, Japan, en Afrika. Elk gebied heeft zijn eigen ruimte in het museum. In elke ruimte staan verschillende objecten die een cultuur en zijn rituelen representeren. Van klederdracht tot boten, en van sieraden tot maskers.

Dit zijn allemaal objecten die volgens het Volkenkunde een getuigenis zijn van ‘universeel beleefde, menselijke emoties’. Naast het tonen van objecten wordt elke tentoonstelling geïllustreerd met foto’s van het gebied, zowel van vroeger als nu. Ook zijn er, naast de vaste tentoonstellingen over de cultuurgebieden, nog een aantal tijdelijke tentoonstellingen. Zo is er momenteel een tentoonstelling over hedendaagse sieraden van over de hele wereld en hun makers te zien.

Onveranderlijk?

De objecten uit de acht cultuurgebieden geven vooral de geschiedenis weer. Want, zoals ook op informatieborden staat, processen als klimaatverandering, globalisering en urbanisatie zorgen ervoor dat ‘traditionele culturen’ in rap tempo veranderen. De objecten in het museum zullen voor mensen uit de cultuurgebieden dan ook waarschijnlijk bijna net zo exotisch aanvoelen als voor de bezoekers. In een filmpje over de Mentawai in de ruimte over Indonesië wordt dit treffend geïllustreerd. Of jonge mensen iets afweten van de oude Mentawai-cultuur, vraagt iemand aan een jonge Indonesische vrouw. “No, they don’t”, antwoordt ze.

Als antropoloog ben ik blij met dit soort voorbeelden. Ze laten iets zien wat ik al jaren op mijn studie te horen krijg, namelijk dat alle culturen veranderlijk zijn en dus niet statisch zijn, iets dat wel soms gesuggereerd wordt wanneer een niet-westerse cultuur wordt gepresenteerd in het Westen.

Context

Vanuit antropologie wordt er soms kritiek geleverd op musea als het Volkenkunde. Ze zouden culturen in sommige gevallen teveel uit hun context halen en ze daardoor  verheerlijken en exotisch maken. Hierdoor worden tegenstellingen tussen mensen uit het Westen en daarbuiten vergroot, waardoor wij als wereldburgers minder empathie voor ‘de Ander’ kunnen opbrengen.

Tot mijn genoegen is dit niet het doel van het Volkenkunde; volgens de website is de bezoekers zich verbonden laten voelen met de mensen uit de cultuurgebieden een belangrijk doel  van het museum. Om zo’n doel te bereiken, is het in mijn ogen heel belangrijk dat er context gecreëerd wordt rondom de getoonde objecten.

Het creëren van context doet het museum op verschillende manieren, bijvoorbeeld door mensen uit de gebieden zelf aan het woord te laten. Zo is er in de ruimte over het poolgebied een documentaire te zien waar een Inuit in zijn eigen taal spreekt over de veranderingen die zijn gemeenschap heeft doorgemaakt. Daarnaast wordt er in de zelfde ruimte hedendaagse kunst getoond die door Inuit gemaakt is. Op deze manier krijgt de gemeenschap een gezicht, en wordt er een link gelegd met het heden. Bezoekers kunnen zich zo beter inleven in de mensen waar de voorwerpen bij horen.

Een andere manier waarop het museum context creëert, is door te laten zien hoe medewerkers van het Volkenkunde zelf onderzoek doen in de gebieden die ze laten zien. Zo laat het museum zien dat het niet klakkeloos informatie overneemt van anderen maar zelf ook verbinding met verschillende gebieden creëert en er meer over te weten wil komen.

  • Indianenmasker. Foto: Loedi Boot

Puntje van kritiek

Als ik als antropoloog een aanbeveling zou geven aan het museum, zou ik zeggen dat er nog wat meer verbinding tussen de bezoeker en de inwoners van de cultuurgebieden gemaakt kan worden. Het Volkenkunde zou bijvoorbeeld meer kunnen tonen wat de rol was van Nederlanders in de gebieden. Een enkele keer doet het museum dit wel, bijvoorbeeld bij het gedeelte over Japan. Daar is serviesgoed te zien van Nederlanders die van de 17e tot de 19e eeuw een handelspost hadden in het vroegere Deshima (Japan).

Verder laat het museum in de tijdelijke tentoonstelling over sieraden mensen van over de hele wereld, en dus ook uit het Westen, aan het woord. Toch had het museum meer aandacht kunnen geven aan het eerste contact tussen Nederland en elk cultuurgebied, de invloed die de twee culturen op elkaar hadden, en op de invloed die het Europees kolonialisme in de gebieden had.

Conclusie

In het restaurant van het museum is een filmpje te zien van Leidse studenten die de Haka doen, een Maori-krijgsdans. Het museum geeft er zelfs workshops in. In de museumwinkel ligt het boek van fotograaf Jimmy Nelson verkocht, getiteld ‘Before they pass away’. Dit zijn beide mooie voorbeelden van hoe tradities en culturen veranderen, mee gaan in hun tijd, maar ook gekoesterd worden door mensen uit het Westen. Hoewel de link met het Westen nog wel wat sterker zou mogen, kan ik in mijn rol als antropoloog na een middag Volkenkunde tevreden huiswaarts keren

cultuur

Na maandenlang vergaderen was het dan eindelijk zo ver: Afgelopen zaterdag, 23 juni 2018, vond de eerste editie van de Rapenburg Race plaats. 120 mensen legden 800 meter af voor stichting Amade. Stichting Amade is een organisatie die zich wereldwijd inzet voor jonge vluchtelingen. Het geld van de Rapenburg Race zal naar een van de …

cultuur

  Les délices de la Hollande (Parival, 1660): “van alle werelddelen is Europa het mooiste werelddeel, van Europa zijn de Nederlanden het mooiste land, van de Zeventien Provinciën is Holland de mooiste, van de Hollandse steden is Leiden de mooiste, en van alle straten en grachten van Leiden is het Rapenburg de mooiste”. Of de …

cultuur | interview

      Dat studenten niet alleen zuipen en uitslapen in Leiden, weten de meeste mensen al. Afgelopen week hebben we dat al mogen aanschouwen bij de Museumnacht, geheel georganiseerd door studenten! Maar ook voor de Leidenaren die wat cultuur willen opsnuiven, hebben de verenigingen wat te bieden. Augustinus en Quintus organisteren beide een grootse …

cultuur

Bekijk de stad aan het uiteinde van een selfiestick. Deze 8 plekken zijn niet alleen mooi, historisch significant of mysterieus, het zijn ook de beste achtergronden voor je selfie. De Waag Een bericht gedeeld door Steven (@ifearmushrooms) op 24 Mei 2018 om 4:27 (PDT) Het prachtige interieur van restaurant Waag staat garant voor likes. Maar …

cultuur | Quiz

Voor mijn zoektocht naar de echte Leidenaar interviewde Gijs, Mo, Erick en Joke. Ieder had er een eigen kijk op het Leidenaar zijn. Om hun kennis te testen liet ik ze alle vier een test doen.   Doe hier zelf ook de test en ontdek op wie van deze vier jij het meest lijkt! Deze quiz …

cultuur | interview

Leiden trekt ieder jaar steeds weer meer nieuwe inwoners aan vanuit de hele wereld. Ook ik heb me tweeënhalf jaar geleden vanuit Brabantse land ondergedompeld in het Leidse. Om erachter te komen vanaf wanneer ik mezelf een Leidenaar mag noemen, ga ik op onderzoek met verschillende officiele ‘Leidenaren’. Deze keer ga ik in gesprek met …

cultuur

De zon begint overtuigend te schijnen en het is bijna juni: het begin van de zomer kan beginnen. Bent u een actieveling of houd je wel van een feestje? Leidenlokaal heeft voor ieder wat wils de leukste activiteiten geselecteerd voor de maand juni. Vind de activiteit die het beste bij je past of ga een …

cultuur | interview

Als nog verse Leidenaar ben ik opzoek naar wat iemand een Leidenaar maakt? Valt er überhaupt te spreken van een échte Leidenaar? En hoe ziet deze er dan uit? Om dat uit te zoeken ga ik in gesprek met verschillende officiele ‘Leidenaren’. Mo Al-K (26) wil me maar al te graag helpen. Dit interview is …

cultuur

Zwarte ronden schijven met groeven zijn bezig met een opmars. De verkoopcijfers van langspeelplaten stijgen de laatste jaren. Ook de platenzaak lijkt een nieuw leven bekoren. in 2018 is er voor het eerst sinds jaren weer een nieuwe platenzaak bijgekomen in Leiden. Waar gaat de vinylliefhebber naar toe in Leiden?   Een schatkaart voor iedere …

cultuur | column

Het Rijksmuseum, Stedelijk Museum en de gemeenten Utrecht en Amsterdam hadden ze al, maar nu doet ook de Haagse vestiging van Universiteit Leiden mee aan de hype van gender neutrale wc’s (hoe wc’s gender neutraal kunnen zijn terwijl er op de deur een mannetje, vrouwtje en een man-vrouw of vrouw-man worden afgebeeld lijkt me op …

cultuur | column

  Ik kom niet uit Leiden, dat moet gezegd worden alvorens je dit stukje leest. Door deze achtergrond kan ik een redelijk neutraal oordeel vellen over de verschillende types Leienaar. Ik onderscheid er twee. En toevalligerwijs kwam ik laatst terecht in een voorval waarbij beide types in hun puurste vorm naar voren kwamen… Het was …

cultuur | explainer

Heerlijke thee gedronken op de Japanmarkt? Dit is hoe je zelf het perfecte kopje Japanse matcha of sencha thee zet.     Matcha Deze groene poeder thee groeit aan populariteit in Nederland de laatste tijd. Doordat je het poeder helemaal oplost in water, krijg je alle gezonde stoffen uit de thee binnen. Daarnaast bevat groene …