Artboard 1
04-05-2018 | Suzanne Nelemans
Proefschrift Max van Duijn: ‘The Lazy Mindreader’

‘Als mens zijn we eigenlijk continu bezig met wat er in andere mensen omgaat. In allerlei situaties kunnen we niet het juiste gedrag vertonen als we ons niet in het perspectief van iemand anders kunnen verplaatsen.’ Taal- en literatuurwetenschapper Max van Duijn deed in zijn promotie onderzoek naar de bijdrage van verhalen aan het vermogen om de wereld vanuit het perspectief van anderen te bekijken.

Foto: Max van Duijn

Bij binnenkomst is Van Duijn nog in druk gesprek met een collega maar met een breed armgebaar roept hij enthousiast: ‘Kom binnen!’ Het kantoor is nogwat kaal en staat vrij leeg. ‘Ik zit hier pas net, dus eigenlijk zie je nu alleen het skelet van de kamer. Maar ik heb wel een mooi uitzicht!’ zegt hij, wijzend in de richting van de bomen vol roze bloesem buiten.

Van Duijn studeerde Nederlands in Leiden en was altijd al geïnteresseerd in wat er in je hoofd gebeurt op het moment dat je een verhaal leest. De directe aanleiding voor het onderzoek ontstond echter tijdens een lezing van de populaire Engelse evolutiebioloog Robin Dunbar. ‘Helemaal uitverkocht natuurlijk, maar ik heb me naar binnen weten te wurmen. Die man had een fantastisch verhaal waarin hij in een uur uitlegde hoe wij geworden zijn wie we zijn: van apen tot mensen met verhalen en literatuur.’

Perspectieflagen

Er was alleen één punt waar Van Duijn over struikelde: ‘Dunbar beweerde dat de uitdaging bij het lezen van Othello van Shakespeare was om alle verschillende perspectieflagen te kunnen volgen. De lezer moest volgens hem aan het eind van akte 2 kunnen begrijpen dat Iago de bedoeling heeft Cassio ervan te overtuigen dat Desdemona zal proberen Othello te doen inzien dat Cassio de bedoeling had om het belang van de publieke zaak te dienen toen hij Montano aanviel.’

Max van Duijn blogde over zijn proefshrift voor NEMO Kennislink, als een van de Faces of Science.

Snapt u het nog? Nee, precies. Van Duijn laat in zijn onderzoek juist zien dat het helemaal niet nodig is om deze ingewikkelde perspectieven te doorgronden. Een schrijver maakt in zijn verhaal namelijk gebruik van bepaalde vertelstrategieën, bijvoorbeeld flashbacks, die ervoor zorgen dat het verhaal voor een groot publiek prima te volgen is.

Sociale mensen beter in lezen

Met deze claim reageert Van Duijn op literatuurwetenschapper Lisa Zunshine. Zij zegt in navolging van Dunbar dat literatuur ons uitdaagt en prikkelt doordat het de grenzen van onze mogelijkheden als gedachtelezers opzoekt. ‘Dit zou betekenen dat ‘sociale’ mensen beter zijn in het lezen van verhalen en romans dan mensen die niet sociaal zijn, omdat zij zich beter kunnen verplaatsen in de verschillende perspectieven; iets wat me zeer onwaarschijnlijk lijkt, en wat ook niet blijkt uit onderzoek.’

Naast onderzoeker is Van Duijn ook schrijver en geeft hij regelmatig lezingen. Meer informatie is te vinden op zijn website.

De ‘uitdaging van het gedachtelezen’ stelt volgens Van Duijn niet zoveel voor, omdat we continu aan de hand worden genomen door de schrijver. ‘De schrijver leidt ons met zijn vertelstrategieën van het ene naar het andere perspectief. De lezer hoeft deze verschillende perspectieven niet eens in zijn geheel te overzien zoals Dunbar laat lijken. Weinig prikkelends aan dus. Niet voor niks is de titel van mijn proefschrift The Lazy Mindreader.’

‘Ik ben ervan overtuigd dat verhalen een belangrijke rol spelen in het trainen van ons vermogen om de wereld van een andere kant te bekijken’

Speelt literatuur dan helemaal geen rol in de mogelijkheid je te kunnen verplaatsen in een ander perspectief? ‘Ik ben ervan overtuigd dat verhalen een belangrijke rol spelen in het trainen van ons vermogen om de wereld van een andere kant te bekijken. Ik denk zelfs dat we ons binnen een verhaal kunnen verplaatsen in heel veel verschillende perspectieven, zolang er maar gebruik wordt gemaakt van de verhalende modus met vertelstrategieën.’

 

Theory of mind

Het vermogen om je in iemand te kunnen verplaatsen wordt in de psychologie Theory of mind genoemd. ‘Het viel me op dat bij onderzoek naar deze theorie veel gebruik wordt gemaakt van verhaaltjes, terwijl cognitiewetenschappers weinig verstand hebben van verhaaltheorieën. Juist vanuit de literatuurwetenschappen wilde ik daarom een relevante bijdrage leveren.’

Van Duijn onderzocht de Theory of mind niet alleen vanuit de literatuurwetenschap, hij keek hij ook naar de taalkundige kant. ‘Ik ontdekte dat er bepaalde viewpoint packages zijn: woorden die we kunnen plakken op bepaalde situaties waardoor we de perspectieven niet hoeven uit te leggen. ‘Oom’ is bijvoorbeeld een viewpoint package voor ‘broer van moeder’. Dit is zowel op cognitief als op communicatief gebied veel efficiënter.’

Naar Oxford

Om de bevindingen van zijn onderzoek ten slotte terug te brengen bij de discussie binnen de psychologie, is Van Duijn een jaar als ‘visiting researcher’ naar de Universiteit van Oxford gegaan. Hier heeft hij onderzoek gedaan aan de faculteit van de experimentele psychologie bij Robin Dunbar: ‘Dunbar is het nog steeds vaak niet met me eens, maar leuk feitje is wel dat hij zijn uitspraak over Othello, waar ik destijds over viel, heeft ingetrokken.’

Van

‘Het bescheiden antwoord is: je schrijft wat dingen op, anderen lezen dat en zeggen: goh, dat vond ik wel een interessante kijk op de zaak’

Duijn vindt het lastig om te zeggen wat de belangrijkste bevinding van zijn onderzoek is: ‘Er zijn altijd twee antwoorden op zo’n vraag. Het bescheiden antwoord is: je schrijft wat dingen op, anderen lezen dat en zeggen: goh, dat vond ik wel een interessante kijk op de zaak. Op die manier heb je interessante gesprekken en ontwikkel je jezelf.’

Doorbraak

Aan de andere kant betekende het proefschrift een doorbraak in het onderzoek naar autisme. ‘Veel mensen met autisme zijn totaal verkeerd behandeld vanuit een oud-psychologisch model.’ Over mensen met autisme werd gezegd dat ze een jeugdtrauma hadden opgelopen, waardoor de sociale ontwikkeling niet volledig voltooid was.

Inmiddels weten we, mede dankzij het onderzoek van Van Duijn, dat autisme met cognitie te maken heeft: mensen met autisme hebben moeite met het begrijpen van emoties omdat zij de context, waarbinnen emoties getoond worden, anders waarnemen.

Van Duijn is inmiddels als docent en onderzoeker verbonden aan de opleiding Mediatechnologie: ‘Ik ben bezig met een project waarbij we met virtual reality omgevingen namaken.’ Hiermee kunnen mensen met autisme via verhalen situaties vanuit verschillende perspectieven meemaken. Grinnikend: ‘Tussen alle bèta’s, ben ik hier de verhalenspecialist. Dat is heel interessant, we leren veel van elkaar!’

welzijn | reportage

Het stadsleven wordt vaak geassocieerd met haast, drukte en volle lange dagen. De Elza Hoeve net buiten het centrum van Leiden biedt net het tegenovergestelde: totale rust, natuur en dieren. Naast een grote melkboerderij geven ze je ook de mogelijkheid om je paard te stallen in hun hoeve of om deel te nemen aan verschillende …

welzijn | fotoserie

‘Ik kom hier voor mijn rust!’ is een uitspraak die je in het centrum van Leiden niet snel zal horen. Haastende fietsers en bussen in de Breestraat, volle terrassen op de Nieuwe Rijn: om echt te ontspannen zal je toch een ander plekje moeten zoeken. Zoals bijvoorbeeld De tuin van de smid: een theehuis in …

welzijn | fotoserie

Ga je altijd naar dezelfde kapper op de Bree, of laat je toch elke keer je baard weer scheren bij die ene barber op de Haarlemmer? Als je klaar bent met oude gewoontes en toe bent aan een nieuw avontuur dan zit je hier goed! Wij hebben de 4 leukste kappers buiten de singels voor …

welzijn

Ken je dat? Na een jaar het te hebben uitgesteld, besluit je dat het toch echt tijd wordt. Op naar de kapper! Maar… dan is de vraag, welke? Wist jij dat er in totaal 89 (!) kappers in Leiden zijn? Wij ook niet. Wij hebben ze daarom voor jullie op één kaart samen gebracht. Zodat …

welzijn | interview

Iedereen in Leiden kent het beestje inmiddels wel, de schurftmijt. Leiden haalde afgelopen jaar het landelijk nieuws met deze besmettelijke huidziekte. Hoe staat het er nu voor met de schurft in Leiden? Ik vroeg het aan huisarts in opleiding, Joni Ferrari-Dollee (33), die nu werkzaam is bij de huisartsenpraktijk aan de Vrijheidslaan te Leiden. Daarnaast …

cultuur | reportage

De kringloopwinkel kent iedereen wel. Even een middagje rondspeuren of je nog wat goedkoops op de kop kunt tikken of iets unieks kunt vinden. Echter Kringloopwinkel het warenhuis is meer dan gewoon een kringloopwinkel, het is een bedrijf dat zich in zet voor duurzaamheid en draait op lichamelijke en verstandelijke beperkten. Ik kreeg een kijkje …

cultuur | interview

Fred Weber (62) werkt al 22 jaar vrijwillig als imker in de Hortus botanicus van Leiden. Hij verzorgt er de bijen, kleine insecten die ongelooflijk belangrijk zijn voor de mens. In de fotoreportage over de Leidse honingbijen van vorige keer konden we dit reeds zien. Fred vertelt over zijn passie voor de bijen en de …

cultuur | fotoserie

Een fotoreportage over de honingbijen van de Hortus Botanicus Dit jaar startte de bijen al vroeg met hun werkzaamheden doordat het plots warm werd eind februari. Dit is uitzonderlijk aangezien ze normaal pas tegen april/mei uit hun winterslaap zouden moeten komen. Hierdoor gingen we kijken hoe het begin van het bijenseizoen verliep. Wist je dat …

welzijn

Nieuwe studie, nieuwe stad: een goed voorbereid mens telt voor twee. Waar moet je zijn om de wereld van de Leidse studentikoos te leren kennen? Je leest het hier.

welzijn | reportage

  Wat hebben de eerste genetisch gemanipuleerde stier en een restaurant met als motto ‘verbinding’ met elkaar te maken? Het antwoord: een stal. De Stal, om precies te zijn. Want op de vroegere verblijfplaats van stier Herman, achter het LUMC op het Bio Science Park, staat nu De Stal: een duurzaam en maatschappelijk betrokken horecagelegenheid …

welzijn | achtergrond

Op 14 mei 2017 werd de jongste Franse president ooit ingehuldigd: Emmanuel Macron. Met zijn plotse populariteit, grootse plannen en verrassend goede Engels deed hij de grondvesten van de Franse politiek schudden. Precies een jaar later blikt dr. Niek Pas, hoogleraar Franse moderne geschiedenis aan de Universiteit Utrecht, in een lezing terug op het eerste …

welzijn | reportage

  De Côte d’Azur: alleen maar duur en luxe? Er is een uitzondering! Hoewel de meeste mensen kiezen voor buursteden Nice of Cannes, is de sfeervolle havenstad Antibes een bezoek meer dan waard. De stad biedt een mix van luxe en de charme van het Franse platteland. Ik ging erheen en bekeek de badplaats door …