Artboard 1
04-05-2018 | Suzanne Nelemans
Proefschrift Max van Duijn: ‘The Lazy Mindreader’

‘Als mens zijn we eigenlijk continu bezig met wat er in andere mensen omgaat. In allerlei situaties kunnen we niet het juiste gedrag vertonen als we ons niet in het perspectief van iemand anders kunnen verplaatsen.’ Taal- en literatuurwetenschapper Max van Duijn deed in zijn promotie onderzoek naar de bijdrage van verhalen aan het vermogen om de wereld vanuit het perspectief van anderen te bekijken.

Foto: Max van Duijn

Bij binnenkomst is Van Duijn nog in druk gesprek met een collega maar met een breed armgebaar roept hij enthousiast: ‘Kom binnen!’ Het kantoor is nogwat kaal en staat vrij leeg. ‘Ik zit hier pas net, dus eigenlijk zie je nu alleen het skelet van de kamer. Maar ik heb wel een mooi uitzicht!’ zegt hij, wijzend in de richting van de bomen vol roze bloesem buiten.

Van Duijn studeerde Nederlands in Leiden en was altijd al geïnteresseerd in wat er in je hoofd gebeurt op het moment dat je een verhaal leest. De directe aanleiding voor het onderzoek ontstond echter tijdens een lezing van de populaire Engelse evolutiebioloog Robin Dunbar. ‘Helemaal uitverkocht natuurlijk, maar ik heb me naar binnen weten te wurmen. Die man had een fantastisch verhaal waarin hij in een uur uitlegde hoe wij geworden zijn wie we zijn: van apen tot mensen met verhalen en literatuur.’

Perspectieflagen

Er was alleen één punt waar Van Duijn over struikelde: ‘Dunbar beweerde dat de uitdaging bij het lezen van Othello van Shakespeare was om alle verschillende perspectieflagen te kunnen volgen. De lezer moest volgens hem aan het eind van akte 2 kunnen begrijpen dat Iago de bedoeling heeft Cassio ervan te overtuigen dat Desdemona zal proberen Othello te doen inzien dat Cassio de bedoeling had om het belang van de publieke zaak te dienen toen hij Montano aanviel.’

Max van Duijn blogde over zijn proefshrift voor NEMO Kennislink, als een van de Faces of Science.

Snapt u het nog? Nee, precies. Van Duijn laat in zijn onderzoek juist zien dat het helemaal niet nodig is om deze ingewikkelde perspectieven te doorgronden. Een schrijver maakt in zijn verhaal namelijk gebruik van bepaalde vertelstrategieën, bijvoorbeeld flashbacks, die ervoor zorgen dat het verhaal voor een groot publiek prima te volgen is.

Sociale mensen beter in lezen

Met deze claim reageert Van Duijn op literatuurwetenschapper Lisa Zunshine. Zij zegt in navolging van Dunbar dat literatuur ons uitdaagt en prikkelt doordat het de grenzen van onze mogelijkheden als gedachtelezers opzoekt. ‘Dit zou betekenen dat ‘sociale’ mensen beter zijn in het lezen van verhalen en romans dan mensen die niet sociaal zijn, omdat zij zich beter kunnen verplaatsen in de verschillende perspectieven; iets wat me zeer onwaarschijnlijk lijkt, en wat ook niet blijkt uit onderzoek.’

Naast onderzoeker is Van Duijn ook schrijver en geeft hij regelmatig lezingen. Meer informatie is te vinden op zijn website.

De ‘uitdaging van het gedachtelezen’ stelt volgens Van Duijn niet zoveel voor, omdat we continu aan de hand worden genomen door de schrijver. ‘De schrijver leidt ons met zijn vertelstrategieën van het ene naar het andere perspectief. De lezer hoeft deze verschillende perspectieven niet eens in zijn geheel te overzien zoals Dunbar laat lijken. Weinig prikkelends aan dus. Niet voor niks is de titel van mijn proefschrift The Lazy Mindreader.’

‘Ik ben ervan overtuigd dat verhalen een belangrijke rol spelen in het trainen van ons vermogen om de wereld van een andere kant te bekijken’

Speelt literatuur dan helemaal geen rol in de mogelijkheid je te kunnen verplaatsen in een ander perspectief? ‘Ik ben ervan overtuigd dat verhalen een belangrijke rol spelen in het trainen van ons vermogen om de wereld van een andere kant te bekijken. Ik denk zelfs dat we ons binnen een verhaal kunnen verplaatsen in heel veel verschillende perspectieven, zolang er maar gebruik wordt gemaakt van de verhalende modus met vertelstrategieën.’

 

Theory of mind

Het vermogen om je in iemand te kunnen verplaatsen wordt in de psychologie Theory of mind genoemd. ‘Het viel me op dat bij onderzoek naar deze theorie veel gebruik wordt gemaakt van verhaaltjes, terwijl cognitiewetenschappers weinig verstand hebben van verhaaltheorieën. Juist vanuit de literatuurwetenschappen wilde ik daarom een relevante bijdrage leveren.’

Van Duijn onderzocht de Theory of mind niet alleen vanuit de literatuurwetenschap, hij keek hij ook naar de taalkundige kant. ‘Ik ontdekte dat er bepaalde viewpoint packages zijn: woorden die we kunnen plakken op bepaalde situaties waardoor we de perspectieven niet hoeven uit te leggen. ‘Oom’ is bijvoorbeeld een viewpoint package voor ‘broer van moeder’. Dit is zowel op cognitief als op communicatief gebied veel efficiënter.’

Naar Oxford

Om de bevindingen van zijn onderzoek ten slotte terug te brengen bij de discussie binnen de psychologie, is Van Duijn een jaar als ‘visiting researcher’ naar de Universiteit van Oxford gegaan. Hier heeft hij onderzoek gedaan aan de faculteit van de experimentele psychologie bij Robin Dunbar: ‘Dunbar is het nog steeds vaak niet met me eens, maar leuk feitje is wel dat hij zijn uitspraak over Othello, waar ik destijds over viel, heeft ingetrokken.’

Van

‘Het bescheiden antwoord is: je schrijft wat dingen op, anderen lezen dat en zeggen: goh, dat vond ik wel een interessante kijk op de zaak’

Duijn vindt het lastig om te zeggen wat de belangrijkste bevinding van zijn onderzoek is: ‘Er zijn altijd twee antwoorden op zo’n vraag. Het bescheiden antwoord is: je schrijft wat dingen op, anderen lezen dat en zeggen: goh, dat vond ik wel een interessante kijk op de zaak. Op die manier heb je interessante gesprekken en ontwikkel je jezelf.’

Doorbraak

Aan de andere kant betekende het proefschrift een doorbraak in het onderzoek naar autisme. ‘Veel mensen met autisme zijn totaal verkeerd behandeld vanuit een oud-psychologisch model.’ Over mensen met autisme werd gezegd dat ze een jeugdtrauma hadden opgelopen, waardoor de sociale ontwikkeling niet volledig voltooid was.

Inmiddels weten we, mede dankzij het onderzoek van Van Duijn, dat autisme met cognitie te maken heeft: mensen met autisme hebben moeite met het begrijpen van emoties omdat zij de context, waarbinnen emoties getoond worden, anders waarnemen.

Van Duijn is inmiddels als docent en onderzoeker verbonden aan de opleiding Mediatechnologie: ‘Ik ben bezig met een project waarbij we met virtual reality omgevingen namaken.’ Hiermee kunnen mensen met autisme via verhalen situaties vanuit verschillende perspectieven meemaken. Grinnikend: ‘Tussen alle bèta’s, ben ik hier de verhalenspecialist. Dat is heel interessant, we leren veel van elkaar!’

welzijn | reportage

  Wat hebben de eerste genetisch gemanipuleerde stier en een restaurant met als motto ‘verbinding’ met elkaar te maken? Het antwoord: een stal. De Stal, om precies te zijn. Want op de vroegere verblijfplaats van stier Herman, achter het LUMC op het Bio Science Park, staat nu De Stal: een duurzaam en maatschappelijk betrokken horecagelegenheid …

welzijn | achtergrond

Op 14 mei 2017 werd de jongste Franse president ooit ingehuldigd: Emmanuel Macron. Met zijn plotse populariteit, grootse plannen en verrassend goede Engels deed hij de grondvesten van de Franse politiek schudden. Precies een jaar later blikt dr. Niek Pas, hoogleraar Franse moderne geschiedenis aan de Universiteit Utrecht, in een lezing terug op het eerste …

welzijn | reportage

  De Côte d’Azur: alleen maar duur en luxe? Er is een uitzondering! Hoewel de meeste mensen kiezen voor buursteden Nice of Cannes, is de sfeervolle havenstad Antibes een bezoek meer dan waard. De stad biedt een mix van luxe en de charme van het Franse platteland. Ik ging erheen en bekeek de badplaats door …

welzijn

Wat je moet weten over één van de grootste onderzoeksinstituten van Nederland: het Centre for Human Drug Research (CHDR). Je leest het hier.

welzijn

Leiden is een stad van traditie. Deze traditie klinkt door in de stad zelf. Met onder andere de oudste universiteit van het land is Leiden HUPPELDEPUP. Hier zijn de 7 oudste toeristische attracties van Leiden. Must sees voor als je ouders, opa of oma een keer op bezoek komen. Oudt Leyden, 1907 Het is maar bij …

welzijn

Het is een kleurrijke bedoeling, de Wereldfair van het museum Volkenkunde. Het plein voor het museum was 21 mei gevuld met een podium, verschillende kraampjes en vooral veel mensen en vrolijkheid. Een interview met Museum Volkenkunde-medewerkster Farnaaz Jahangier. Wat is de Wereldfair? De Wereldfair is een Wereldse Markt. De bezoekers kunnen meedoen aan verschillende workshops …

welzijn | interview

It’s a man’s world… Ook als het om hoge posities in de wetenschap gaat. Maar dit verandert langzaamaan. Zo zijn er onlangs honderd nieuwe vrouwelijke hoogleraren benoemd via het Westerdijk Talentimpuls. Daarnaast hangen er sinds kort veertien portretten van vrouwelijke hoogleraren in de Senaatskamer van de Universiteit Leiden, een plek waar tot nu toe slechts …

welzijn

Uit onderzoek van het CBS blijkt dat er steeds minder studenten op kamers gaan wonen. Ook veel Leidse studenten wonen elders, zelfs als dat betekent dat ze een flinke reistijd hebben en niet een halfuurtje voor aanvang van een college uit bed kunnen rollen.

welzijn

Duurzaam leven duur of lastig? Leiden Lokaal maakt het jou makkelijker dankzij deze gids die biologisch verantwoorde horecagelegenheden bij jou in de buurt laat zien.

welzijn | interview

We horen er tegenwoordig bijna dagelijks wel iets over: duurzaamheid.Maar hoe zorg je ervoor dat duurzaamheid voor iedereen toegankelijk is? “Wij willen het via educatie nog breder op de kaart zetten”, aldus Nanda van Beest, senioradviseur duurzaamheidseducatie bij de gemeente Leiden.

welzijn | interview

Ties Bosman bouwt Tiny Houses naar de wensen van zijn klanten. Foto: Claire Witteman Tiny Houses zijn helemaal ‘in’. Als je het letterlijk vertaald heb je het eigenlijk over ‘kleine huizen’. Ties Bosman houdt zich in het dagelijks leven bezig met de bouw van deze huizen. Je spreekt volgens hem pas over een Tiny House …

welzijn | interview

In 2050 gaan er wellicht meer mensen dood aan de gevolgen van antibiotica-resistentie dan kanker, aldus een rapport van ‘The Review on Antimicrobial Resistance.’ Er worden steeds minder nieuwe soorten antibiotica ontdekt en bacteriën worden steeds vaker resistent tegen veel gebruikte antibiotica. Aan de Universiteit van Leiden werkt Coen van Hasselt, assistent professor farmacologie, aan …