Artboard 1
04-05-2018 | Suzanne Nelemans
Proefschrift Max van Duijn: ‘The Lazy Mindreader’

‘Als mens zijn we eigenlijk continu bezig met wat er in andere mensen omgaat. In allerlei situaties kunnen we niet het juiste gedrag vertonen als we ons niet in het perspectief van iemand anders kunnen verplaatsen.’ Taal- en literatuurwetenschapper Max van Duijn deed in zijn promotie onderzoek naar de bijdrage van verhalen aan het vermogen om de wereld vanuit het perspectief van anderen te bekijken.

Foto: Max van Duijn

Bij binnenkomst is Van Duijn nog in druk gesprek met een collega maar met een breed armgebaar roept hij enthousiast: ‘Kom binnen!’ Het kantoor is nogwat kaal en staat vrij leeg. ‘Ik zit hier pas net, dus eigenlijk zie je nu alleen het skelet van de kamer. Maar ik heb wel een mooi uitzicht!’ zegt hij, wijzend in de richting van de bomen vol roze bloesem buiten.

Van Duijn studeerde Nederlands in Leiden en was altijd al geïnteresseerd in wat er in je hoofd gebeurt op het moment dat je een verhaal leest. De directe aanleiding voor het onderzoek ontstond echter tijdens een lezing van de populaire Engelse evolutiebioloog Robin Dunbar. ‘Helemaal uitverkocht natuurlijk, maar ik heb me naar binnen weten te wurmen. Die man had een fantastisch verhaal waarin hij in een uur uitlegde hoe wij geworden zijn wie we zijn: van apen tot mensen met verhalen en literatuur.’

Er was alleen één punt waar Van Duijn over struikelde: ‘Dunbar beweerde dat de uitdaging bij het lezen van Othello van Shakespeare was om alle verschillende perspectieflagen te kunnen volgen. De lezer moest volgens hem aan het eind van akte 2 kunnen begrijpen dat Iago de bedoeling heeft Cassio ervan te overtuigen dat Desdemona zal proberen Othello te doen inzien dat Cassio de bedoeling had om het belang van de publieke zaak te dienen toen hij Montano aanviel.’

Snapt u het nog? Nee, precies. Van Duijn laat in zijn onderzoek juist zien dat het helemaal niet nodig is om deze ingewikkelde perspectieven te doorgronden. Een schrijver maakt in zijn verhaal namelijk gebruik van bepaalde vertelstrategieën, bijvoorbeeld flashbacks, die ervoor zorgen dat het verhaal voor een groot publiek prima te volgen is.

Met deze claim reageert Van Duijn op literatuurwetenschapper Lisa Zunshine. Zij zegt in navolging van Dunbar dat literatuur ons uitdaagt en prikkelt doordat het de grenzen van onze mogelijkheden als gedachtelezers opzoekt. ‘Dit zou betekenen dat ‘sociale’ mensen beter zijn in het lezen van verhalen en romans dan mensen die niet sociaal zijn, omdat zij zich beter kunnen verplaatsen in de verschillende perspectieven; iets wat me zeer onwaarschijnlijk lijkt, en wat ook niet blijkt uit onderzoek.’

De ‘uitdaging van het gedachtelezen’ stelt volgens Van Duijn niet zoveel voor, omdat we continu aan de hand worden genomen door de schrijver. ‘De schrijver leidt ons met zijn vertelstrategieën van het ene naar het andere perspectief. De lezer hoeft deze verschillende perspectieven niet eens in zijn geheel te overzien zoals Dunbar laat lijken. Weinig prikkelends aan dus. Niet voor niks is de titel van mijn proefschrift The Lazy Mindreader.’

Speelt literatuur dan helemaal geen rol in de mogelijkheid je te kunnen verplaatsen in een ander perspectief? ‘Ik ben ervan overtuigd dat verhalen een belangrijke rol spelen in het trainen van ons vermogen om de wereld van een andere kant te bekijken. Ik denk zelfs dat we ons binnen een verhaal kunnen verplaatsen in heel veel verschillende perspectieven, zolang er maar gebruik wordt gemaakt van de verhalende modus met vertelstrategieën.’

Het vermogen om je in iemand te kunnen verplaatsen wordt in de psychologie Theory of mind genoemd. ‘Het viel me op dat bij onderzoek naar deze theorie veel gebruik wordt gemaakt van verhaaltjes, terwijl cognitiewetenschappers weinig verstand hebben van verhaaltheorieën. Juist vanuit de literatuurwetenschappen wilde ik daarom een relevante bijdrage leveren.’

Van Duijn onderzocht de Theory of mind niet alleen vanuit de literatuurwetenschap, hij keek hij ook naar de taalkundige kant. ‘Ik ontdekte dat er bepaalde viewpoint packages zijn: woorden die we kunnen plakken op bepaalde situaties waardoor we de perspectieven niet hoeven uit te leggen. ‘Oom’ is bijvoorbeeld een viewpoint package voor ‘broer van moeder’. Dit is zowel op cognitief als op communicatief gebied veel efficiënter.’

Om de bevindingen van zijn onderzoek ten slotte terug te brengen bij de discussie binnen de psychologie, is Van Duijn een jaar als ‘visiting researcher’ naar de Universiteit van Oxford gegaan. Hier heeft hij onderzoek gedaan aan de faculteit van de experimentele psychologie bij Robin Dunbar: ‘Dunbar is het nog steeds vaak niet met me eens, maar leuk feitje is wel dat hij zijn uitspraak over Othello, waar ik destijds over viel, heeft ingetrokken.’

Van Duijn vindt het lastig om te zeggen wat de belangrijkste bevinding van zijn onderzoek is: ‘Er zijn altijd twee antwoorden op zo’n vraag. Het bescheiden antwoord is: je schrijft wat dingen op, anderen lezen dat en zeggen: goh, dat vond ik wel een interessante kijk op de zaak. Op die manier heb je interessante gesprekken en ontwikkel je jezelf.’

Aan de andere kant betekende het proefschrift een doorbraak in het onderzoek naar autisme. ‘Veel mensen met autisme zijn totaal verkeerd behandeld vanuit een oud-psychologisch model.’ Over mensen met autisme werd gezegd dat ze een jeugdtrauma hadden opgelopen, waardoor de sociale ontwikkeling niet volledig voltooid was.

Inmiddels weten we, mede dankzij het onderzoek van Van Duijn, dat autisme met cognitie te maken heeft: mensen met autisme hebben moeite met het begrijpen van emoties omdat zij de context, waarbinnen emoties getoond worden, anders waarnemen.

Van Duijn is inmiddels als docent en onderzoeker verbonden aan de opleiding Mediatechnologie: ‘Ik ben bezig met een project waarbij we met virtual reality omgevingen namaken.’ Hiermee kunnen mensen met autisme via verhalen situaties vanuit verschillende perspectieven meemaken. Grinnikend: ‘Tussen alle bèta’s, ben ik hier de verhalenspecialist. Dat is heel interessant, we leren veel van elkaar!’

welzijn

Verandermanager Nanette Ris vertelt welke ideeën ze de afgelopen drie jaar introduceerde bij de Leidse Schouwburg en Stadsgehoorzaal en wat haar huidige visie is.

welzijn

De eerste editie van The Awesome Foundation in Leiden. Tien trustees, vijf ideeën, duizend euro en maar één winnaar. Tijdens de pitch night werd besloten welke Leidenaar zijn awesome idee mag gaan uitvoeren.

welzijn

Elk jaar verdedigen zo’n 400 PhD-kandidaten hun proefschrift aan de Universiteit van Leiden. Wat houdt dit in? En wat komt hierbij kijken? Je leest het hier, in onder andere een interview met PhD-studente Suzanne van de Groep.

welzijn

Het tatoeëren lijkt hem op het lijf geschreven te zijn. Ruud Wielinga vertelt over ‘zijn hobby waar hij zijn geld mee mag verdienen’.

welzijn

Oktober werd vorig jaar door De Correspondent uitgeroepen tot de maand van de Verzwegen Geschiedenis. Dat is koloniaal verleden waar volgens het medium te weinig over wordt gesproken. Tijd voor een check. Hoe wordt er met koloniale geschiedenis omgegaan bij de Bachelor Geschiedenis aan de universiteit? Koloniale geschiedenis is onderdeel van het verplichte lesprogramma aan …

welzijn

‘Onze stad simpelweg leuker en levendiger maken.’ Dat is het doel van Awesome Leiden, een organisatie die jouw uniek idee uitvoerbaar maakt dankzij een geldbijdrage van duizend euro. ‘Of je nou een middelbare scholier bent of werknemer van het LUMC. Zolang je maar een uniek concept hebt om Leiden meer Awesome te maken.’ The Awesome …

welzijn | interview

Op een regenachtige maandagavond zit je helemaal klaar voor de nodige portie online shoppen.  Overal lijkt wel sale te zijn en voor je het weet zit je winkelmandje alweer vol met kledingstukken van de welbekende winkels H&M en ZARA. Toch sta je er niet bij stil waar deze kleding vandaan komt en hoe vaak je …

welzijn

Hoewel steeds meer hoger onderwijs in het Engels plaatsvindt, is het niveau van veel studenten slecht. Universiteit Leiden is het zat en voert een taaltoets in. Wat vinden Leidse studenten en docenten?

welzijn | video

De kamernood in Leiden nog steeds een probleem. Onlangs berichtte DUWO dat er nog minstens 2000 extra studentenkamers nodig zijn om alle studenten te kunnen huisvesten. Voor het kamerprobleem, dat in meerdere studentensteden bestaat, worden creatieve oplossingen bedacht.

welzijn | achtergrond

Veel mensen kennen de werkvloer binnen het ziekenhuis alleen van televisieseries als ER of Grey’s Anatomy. In werkelijkheid blijft van deze glamour weinig over: het is hard werken, lange dagen en een confrontatie met patiënten en jezelf. Leidse studente Janneke Korst (23) geeft ons een inkijkje in het leven van de coassistent. Iedere geneeskundestudent moet …

welzijn | achtergrond

Een automobilist in Leiden viel op 3 april achter het stuur in slaap en kwam in de struiken van de Plesmanlaan tot stilstand. De bestuurder van het voertuig raakte gelukkig niet gewond, maar verkeersongelukken door vermoeidheid komen vaak voor. Hier zijn vier dingen die je moet weten om niet dezelfde fout te maken. Veel mensen …

welzijn | interview

Universiteit Leiden vertegenwoordigt talloze nationaliteiten. Vanuit Engeland tot Bosnië, Italië tot Australië; internationals komen naar deze stad voor de studie van hun dromen. Maar integreren is zo makkelijk nog niet. Waar ga je wonen? Hoe creëer je een nieuw, sociaal netwerk? En hoe kom je aan geld? Student Masha vertelt hierover.