Artboard 1
22-05-2018 | Corian Messing
‘Theater is een gevoel van thuiskomen’

Voor Shirley Constapel, verantwoordelijk voor de programmering van de Leidse Schouwburg en de Stadsgehoorzaal, komt in mei een einde aan een spannende, jaarlijkse cyclus. Zal het opnieuw lukken om het Leidse publiek naar het theater te lokken?

Shirley Constapel. Foto: marketing Schouwburg/ Stadsgehoorzaal

Overal in Nederland maken theaters in mei de programmering voor het nieuwe seizoen bekend. In Leiden zijn op 14 mei de voorstellingen in het seizoen 2018/ 2019 aan het publiek gepresenteerd. Daarna is de verkoop begonnen. Maar hoe komt het programma in Leiden eigenlijk tot stand? Shirley vertelt over de stappen die zij zet in de theaterprogrammering:

Negen stappen in de theaterprogrammering

1. Het aanbod meldt zich 

Rond de zomer publiceren de impresariaten, agenten en kleine zelfstandigen de plannen voor het nieuwe seizoen. In ieder plan staat beschreven wat voor voorstelling de artiesten het volgende seizoen maken, wie eraan meewerken en in welke periode de voorstelling plaats gaat vinden. Soms staan speciale wensen genoteerd: ‘We willen graag bij jullie de première doen‘, of een try-out. In 2015 wilde bijvoorbeeld Herman Finkers zijn Oudejaarsconference per se in de Leidse Schouwburg op laten nemen.

Als programmeur houd je goed bij wat er in andere theaters gebeurt. Shirley neemt daarom deel aan een kring met zo’n 25 theaterprogrammeurs, die onderling intensief contact onderhouden. Collega’s tippen elkaar over interessante voorstellingen en leggen twijfel aan elkaar voor: zou jij dit boeken of niet?

2. De planning is een wiskundige puzzel

Ieder jaar is het aanbod enorm en het aantal speeldata beperkt. Dus hoe pas je dat in een planning? Dat is ieder jaar een wiskundige puzzel, met veel overleg, veel schuiven en herschikken. En voor de één loop je harder dan voor een ander.

‘Soms wil je iemand per se hebben en dat kan betekenen dat je twee of drie producties moet verplaatsen om die ene opgeschoven te krijgen.’

Deze periode begint na de zomer en duurt ongeveer tot het einde van een jaar. Dan liggen de opties op alle speeldata wel zo’n beetje vast.

3. Het maken van keuzes. Waar let je op?

In het enorme aanbod is het lastig kiezen. Daarom is tevoren een soort plan van eisen opgesteld, met daarin:
– Het aantal jeugdvoorstellingen;
– De verdeling in de goedverkopende, meer commerciële voorstellingen en de meer inhoudelijke voorstellingen.
– De verdeling in het aantal vrije producties en het aantal gesubsidieerde voorstellingen. Enkele gezelschappen, bijvoorbeeld Oostpool, het Noord Nederlands Toneel en het Zuidelijk Toneel, krijgen subsidie vanuit het Ministerie van OCW (de landelijke BIS-regeling: BasisInfraStructuur).
– Het aantal cabaretvoorstellingen, verdeeld over drie categorieën. De beginnende cabaretiers: vaak zijn dat de winnaars van het Leidsche cabaretfestival, van Cameretten of van het Amsterdamse Kleinkunstfestival. Zij zijn samengebracht in een serie van acht voorstellingen Lachstof. De iets bekendere cabaretiers treden op in theater Ins Blau, of in de kleine zaal aan de Aalmarkt. De grote namen, zoals Youp en Jochem Myjer, komen in de Schouwburg.
– Op een vergelijkbare manier worden dans- en muziekvoorstellingen ingepland.

In de programmering krijgt cabaret de meeste ruimte. De Schouwburg is de host van het Leidse Cabaretfestival, dat een voortdurende aanwas van nieuwe cabaretiers levert. De belangstelling vanuit het publiek voor cabaret blijft onverminderd groot. En het is een heel breed genre. Een verhalenverteller, zoals Diederik van Vleuten, is een cabaretier, maar ook de direkte humor van Ton Kas en de filosofie van Tim Fransen vallen onder cabaret.


Dan het kleinste segment in de programmering: dans. Waar de meeste theaters tegenwoordig een toneelopening van 12 – 16 meter breed hebben, is die in Leiden maar 8 meter. Extreem klein, zeker voor een dansvoorstelling. Een andere complicatie is de noodzaak tot spreiding. Mensen gaan niet twee keer kort achter elkaar naar een dansvoorstelling. De 8 – 10 dansproducties die jaarlijks in de Schouwburg komen, moeten dan ook goed over het speelplan worden verdeeld.

De Schouwburg wil het theater van en voor de stad zijn en daarom is er veel aandacht voor Leidse artiesten. Het Leidse studentenorkest geeft concerten in de Stadsgehoorzaal. Het Leidse gezelschap de Veenfabriek, interdisciplinair muziektheater, krijgt een podium. Ook andere lokale initiatieven zijn welkom, zoals Peel Slowly And See: een muziekavond met nog onbekende bandjes in de Schouwburg.

4. Wat zit bij het plannen in het achterhoofd?

Een goede programmering valt of staat met een goed inzicht in wat het publiek wil: waarvoor komen mensen hun huis uit? Wat slaat aan? Daarover leven duidelijke opvattingen: in de programmering gaat het om de middenweg. Daarom zijn nooit alleen voorstellingen geprogrammeerd, die gegarandeerd veel publiek trekken. Maar ook voorstellingen die anders zijn, zoals een internationale productie, of iets wat een beetje vernieuwend is, een voorstelling met meer uitdaging. Al is het natuurlijk onderaan de streep nog steeds wel de bedoeling dat het theater uit de rode cijfers blijft.

‘Basis van het theater is wel dat er publiek komt.’

5. Continue vernieuwen als noodzaak

Om een theater levend te houden en publiek te blijven trekken, is voortdurend vernieuwen belangrijk. Ongeveer vijf jaar geleden is de Schouwburg met zeer succesvolle theatercolleges begonnen. Ionica Smeets doceert bijvoorbeeld over misleidende cijfers, Bas Haring over filosofie. Groot succes leverde het binnenhalen van Arjen Lubach op, terwijl hij nog nergens anders kwam. Streven is onderwerpen te vinden, die voor Leiden interessant zijn, of voor bepaalde groepen. Vernieuwing betekent afwisseling en dat trekt publiek.

6. Willen en kunnen

Als de speeldata zijn vastgelegd, beginnen de onderhandelingen over de financiële voorwaarden waaronder de artiesten komen optreden. In die periode moet onder meer duidelijk worden wat een toegangskaartje gaat kosten.
Bij een cabaretier is de rekensom tamelijk eenvoudig. Die komt gewoonlijk alleen, hoogstens met een muzikant en in ieder geval met een technicus. Maar niet met grote decors. Dat maakt de kosten overzichtelijk. Bij een toneelproduktie kan de prijs enorm verschillen. Speelt bijvoorbeeld Pierre Bokma de hoofdrol? Dat maakt de voorstelling aanzienlijk duurder. Hoeveel voorstellingen verkoopt het impresariaat van een bepaalde productie? Ook dat is van belang. In een productie zit een groot deel vaste lasten, bijvoorbeeld in decor, kostuums en vervoer, en daarvoor maakt het nogal uit of een voorstelling 20 keer of 40 keer inkomsten oplevert. Als een impresariaat een voorstelling goed verkoopt, is dat voor alle theaters in Nederland gunstig. De prijs zakt, omdat de producent de productiekosten over meer geïnteresseerden kan verdelen.

De Leidse Schouwburg heeft bij het bepalen van de toegangsprijzen een tamelijk on-Nederlands probleem: er zijn weinig plaatsen en veel daarvan hebben een tamelijk slechte zichtlijn. Prachtig, zo’n historisch theater met een enorme geschiedenis (zie Ruim 300 jaar Leidse Schouwburg op deze site), maar het beperkt de inkomsten aanzienlijk.

De kosten van voorstellingen zijn uit de kaartverkoop te financieren. En aanvullend uit de horeca, de Vrienden van het theater en de verhuur van ruimtes. Maar de vaste lasten zijn niet in de toegangsprijs te verrekenen, dat zou een kaartje onbetaalbaar maken. En dus is subsidie nodig. Gelukkig springt de gemeente bij voor het onderhoud aan het oude gebouw en voor de organisatie. Binnenkort start het professionaliseren van sponsoring. Daarmee wil men nieuwe mogelijkheden binnen bereik brengen, zoals een kastanjerrrfestival in de herfstvakantie voor de jeugd, met voorstellingen, rondleidingen en workshops.

7. Hoe interesseer je het publiek?

Nadat de financiering en de voorwaarden rond zijn, staat het speelplan voor het nieuwe seizoen vast. Maar nu het publiek nog! De brochure is nog steeds van groot belang om mensen voor een voorstelling te interesseren. Begin maart start het samenstellen van de brochure en dat duurt een week of zes.
Tegelijkertijd is er overleg met de collega van de kaartverkoop, zodat alle informatie goed in het kaartverkoopsysteem komt. En overleg met de collega’s van marketing, zij zijn ook betrokken bij de productie van de brochure, samen met de vormgevers en medewerkers van Theater ins Blau. De marketing collega’s bereiden in deze periode ook de website voor, zodat ook daar de verkoop in mei kan starten.

8. Start van de verkoop

Met de afronding van de brochure is half mei de cyclus ongeveer rond. Dan volgt een presentatieavond voor het publiek en direct daarna start de verkoop. Eindelijk rust? Nee, want vrijwel meteen begint alweer de nieuwe cyclus.

9. Houdt het theater in leven!

Halbe Zijlstra. Ietwat besmuikt lachend denken we terug aan zijn val. Maar rond 2015 zijn dankzij hem gezelschappen en solisten onderuitgegaan. Experimentele groepen moesten stoppen. Ondersteuning is er bijna niet meer: een grimeur, een kleedster, een kapper? Alleen nog in de hele grote gezelschappen. Een cabaretier heeft, zeker als beginner, een tamelijk eenzaam leven. Er toert hoogstens een technicus met hem mee. Maar zodra in Leiden het doek opgaat, is dat allemaal vergeten. De Leidse Schouwburg omarmt zowel de artiesten als de bezoekers. Theater is iedere avond weer een gevoel van thuiskomen.

cultuur

Na maandenlang vergaderen was het dan eindelijk zo ver: Afgelopen zaterdag, 23 juni 2018, vond de eerste editie van de Rapenburg Race plaats. 120 mensen legden 800 meter af voor stichting Amade. Stichting Amade is een organisatie die zich wereldwijd inzet voor jonge vluchtelingen. Het geld van de Rapenburg Race zal naar een van de …

cultuur

  Les délices de la Hollande (Parival, 1660): “van alle werelddelen is Europa het mooiste werelddeel, van Europa zijn de Nederlanden het mooiste land, van de Zeventien Provinciën is Holland de mooiste, van de Hollandse steden is Leiden de mooiste, en van alle straten en grachten van Leiden is het Rapenburg de mooiste”. Of de …

cultuur | interview

      Dat studenten niet alleen zuipen en uitslapen in Leiden, weten de meeste mensen al. Afgelopen week hebben we dat al mogen aanschouwen bij de Museumnacht, geheel georganiseerd door studenten! Maar ook voor de Leidenaren die wat cultuur willen opsnuiven, hebben de verenigingen wat te bieden. Augustinus en Quintus organisteren beide een grootse …

cultuur

Bekijk de stad aan het uiteinde van een selfiestick. Deze 8 plekken zijn niet alleen mooi, historisch significant of mysterieus, het zijn ook de beste achtergronden voor je selfie. De Waag Een bericht gedeeld door Steven (@ifearmushrooms) op 24 Mei 2018 om 4:27 (PDT) Het prachtige interieur van restaurant Waag staat garant voor likes. Maar …

cultuur | Quiz

Voor mijn zoektocht naar de echte Leidenaar interviewde Gijs, Mo, Erick en Joke. Ieder had er een eigen kijk op het Leidenaar zijn. Om hun kennis te testen liet ik ze alle vier een test doen.   Doe hier zelf ook de test en ontdek op wie van deze vier jij het meest lijkt! Deze quiz …

cultuur | interview

Leiden trekt ieder jaar steeds weer meer nieuwe inwoners aan vanuit de hele wereld. Ook ik heb me tweeënhalf jaar geleden vanuit Brabantse land ondergedompeld in het Leidse. Om erachter te komen vanaf wanneer ik mezelf een Leidenaar mag noemen, ga ik op onderzoek met verschillende officiele ‘Leidenaren’. Deze keer ga ik in gesprek met …

cultuur

De zon begint overtuigend te schijnen en het is bijna juni: het begin van de zomer kan beginnen. Bent u een actieveling of houd je wel van een feestje? Leidenlokaal heeft voor ieder wat wils de leukste activiteiten geselecteerd voor de maand juni. Vind de activiteit die het beste bij je past of ga een …

cultuur | interview

Als nog verse Leidenaar ben ik opzoek naar wat iemand een Leidenaar maakt? Valt er überhaupt te spreken van een échte Leidenaar? En hoe ziet deze er dan uit? Om dat uit te zoeken ga ik in gesprek met verschillende officiele ‘Leidenaren’. Mo Al-K (26) wil me maar al te graag helpen. Dit interview is …

cultuur

Zwarte ronden schijven met groeven zijn bezig met een opmars. De verkoopcijfers van langspeelplaten stijgen de laatste jaren. Ook de platenzaak lijkt een nieuw leven bekoren. in 2018 is er voor het eerst sinds jaren weer een nieuwe platenzaak bijgekomen in Leiden. Waar gaat de vinylliefhebber naar toe in Leiden?   Een schatkaart voor iedere …

cultuur | column

Het Rijksmuseum, Stedelijk Museum en de gemeenten Utrecht en Amsterdam hadden ze al, maar nu doet ook de Haagse vestiging van Universiteit Leiden mee aan de hype van gender neutrale wc’s (hoe wc’s gender neutraal kunnen zijn terwijl er op de deur een mannetje, vrouwtje en een man-vrouw of vrouw-man worden afgebeeld lijkt me op …

cultuur | column

  Ik kom niet uit Leiden, dat moet gezegd worden alvorens je dit stukje leest. Door deze achtergrond kan ik een redelijk neutraal oordeel vellen over de verschillende types Leienaar. Ik onderscheid er twee. En toevalligerwijs kwam ik laatst terecht in een voorval waarbij beide types in hun puurste vorm naar voren kwamen… Het was …

cultuur | explainer

Heerlijke thee gedronken op de Japanmarkt? Dit is hoe je zelf het perfecte kopje Japanse matcha of sencha thee zet.     Matcha Deze groene poeder thee groeit aan populariteit in Nederland de laatste tijd. Doordat je het poeder helemaal oplost in water, krijg je alle gezonde stoffen uit de thee binnen. Daarnaast bevat groene …