Artboard 1
30-05-2018 | Steven Boekel
‘Antibioticaresistentie komt steeds vaker voor,’ waarschuwt medisch onderzoeker Coen van Hasselt

In 2050 gaan er wellicht meer mensen dood aan de gevolgen van antibiotica-resistentie dan kanker, aldus een rapport van ‘The Review on Antimicrobial Resistance.’ Er worden steeds minder nieuwe soorten antibiotica ontdekt en bacteriën worden steeds vaker resistent tegen veel gebruikte antibiotica. Aan de Universiteit van Leiden werkt Coen van Hasselt, assistent professor farmacologie, aan manieren om dit proces te vertragen – en misschien zelfs om te draaien.

Coen van Hasselt in het lab, met naast hem een proefopstelling die het menselijk lichaam nabootst.
(foto: Steven Boekel)

Al rond 1950 was ontdekt dat als een bacterie resistent wordt voor een soort antibioticum hij juist door deze aanpassing gevoelig worden voor een andere antibioticum, gerelateerde sensitiviteit wordt dat genoemd. Van Hasselt probeert met zijn team te achterhalen hoe we een perfect doseringsschema kunnen ontwikkelen, zodat bacteriën niet meer, of minder snel, resistent worden tegen antibiotica. Zij doen dit door te kijken naar de gerelateerde sensitiviteit en door te onderzoeken welke dosering antibiotica het beste resultaat geeft voor verschillende typen patiënten. Hierbij kan je denken aan kinderen, zwangere vrouwen of patiënten met overgewicht etc.

Waarom wordt pas nu onderzoek gedaan naar deze collateral sensitivity bij antibiotica-resistentie als het al zo lang bekend is?
‘Toen werd ontdekt dat antibioticaresistentie in bacteriën kan leiden tot verhoogde sensitiviteit voor voor een ander antibioticum werd er nog geen moeite gedaan om dit in de praktijk bruikbaar te maken. Het was destijds nog niet nodig om iets met deze vinding te doen, we hadden genoeg soorten en resistentie nog geen groot probleem. Tegenwoordig is de situatie veranderd, het gebeurt in landen met veel antibioticaresistentie steeds vaker dat een zogenaamd last resort antibioticum moet worden ingezet omdat er resistentie is tegen de standaardbehandeling. Als zo’n multi-drug resistente bacterie ook resistent wordt voor zo’n last resort antibioticum we niets meer hebben om die bacteriële infectie mee te behandelen. Een probleem is dat er steeds minder nieuwe soorten antibiotica worden ontdekt. Daarnaast zien we dat bacteriën snel resistent kunnen worden voor antibiotica. Dat komt vaak omdat sommige nieuwe soorten antibiotica lijken op de al bestaande vormen en bacteriën er dus ook makkelijker resistent tegen worden.’

Er is van tijd tot tijd commotie over het gebruik van antibiotica in de veehouderij, hoe staat dat in verhouding tot antibiotica-resistentie?
‘Antibioticagebruik in de veehouderij speelt zeker ook een belangrijke rol bij de antibiotica-resistentie ontwikkeling. Het ontstaan van antibiotica-resistentie moet dan ook vanuit verschillende disciplines aangepakt worden. Onze focus richt zich op de kliniek, maar in de veehouderij worden antibiotica ook gebruikt bij gezonde dieren om ze sneller te laten groeien. Het wordt dan in lage concentraties in het voer gemixt, maar in die concentraties kunnen juist snel tot resistentie leiden. In Nederland wordt antibioticagebruik in de veehouderij goed geregistreerd, al worden hier ook de zorgen over antibiotica-resistentie groter. In andere landen, zoals China, is antibioticagebruik minder goed gecontroleerd. Er werd tot voor kort bijvoorbeeld het antibioticum colistine aan veevoer toegevoegd. Later is in China ook als eerste een tegen colistine resistente bacterie aangetroffen. Colistine is een heel oud antibioticum dat als een last resort antibioticum ingezet wordt, en laat zien hoe groot de impact van gebruik van antibiotica in de veehouderij kan zijn.’

We moeten dus minder antibiotica gebruiken, maar denkt u dan ook dat een antibioticakuur bij de huisarts bijvoorbeeld verkort moet worden?
‘Voor simpele infecties krijg je een standaard antibioticakuur die je af moet maken. Maar eigenlijk zou je willen stoppen zodra de infectie is bestreden en je lichaam het zelf over kan nemen. Bij antibioticagebruik is er namelijk altijd een risico dat bacteriën resistentie ontwikkelen, en je wilt antibiotica dus alleen gebruiken zolang als nodig is, maar niet langer dan dat. Uiteindelijk zou je voor elke individuele patiënt willen bepalen wanneer antibioticatherapie veilig, maar ook zo vroeg mogelijk gestopt kan worden.In het dogma van een standaard behandelingsduur met antibiotica komt nu mogelijk langzamerhand wat verandering, maar een uitdaging op dit vlak is dat we nu nog niet heel goed meten hoe een patiënt reageert op aan antibioticakuur.’

Kan het dan zo zijn dat bacteriële infecties die nu goed te behandelen zijn in de toekomst, als antibiotica echt niet meer goed werkt, weer veel gevaarlijker worden?
‘Ja, simpele infecties kunnen levensbedreigend worden als deze resistent worden tegen alle antibiotica die we nu tot onze beschikking hebben. Nu kunnen we bij simpele operaties infecties eenvoudig voorkomen en bestrijden dankzij antibiotica, maar als deze minder goed gaan werken dan ontstaat er een groot probleem.  Een infectie als gevolg van een simpele ingreep of bijvoorbeeld een keizersnede bij zwangerschap kan dan opeens levensbedreigend worden. Misschien is dit een nogal dramatische voorspelling, maar als er niet meer nieuwe antibiotica beschikbaar komen of betere manieren om resistentie te beperken, dan ga je terug naar de tijd voordat er antibiotica waren. Toen gingen er ook heel veel mensen dood aan infecties.’ 

Hoe proberen jullie antibiotica-resistentie in jullie onderzoek te voorkomen?
‘Wij kijken in ons onderzoek zowel naar de ziekmakende bacterie als naar de patiënt. Met betrekking tot de bacteriën kijken wij hoe we dat fenomeen van gerelateerde sensitiviteit, waarbij resistente bacteriën behandeld kunnen worden, kunnen vertalen naar de kliniek. We weten nu niet goed hoe dat soort doseringsschema’s eruit zouden kunnen zien. Met behulp van experimenten in het lab en geavanceerde computermodellen proberen we dat soort doseringsschema’s voor antibiotica te ontwikkelen. We hebben in het lab een opstelling gemaakt waarbij we kunnen nabootsen hoe een antibioticum zich in het menselijk lichaam gedraagt. Daarmee kunnen we meten hoeveel bacteriën er doodgaan of resistent worden, gerelateerd aan de hoeveelheden antibiotica zoals die in het bloed van een patiënt zullen voorkomen. We proberen daarbij ook te kijken naar de genetische eigenschappen van zo’n bacterie, en hoe dat mogelijk verschilt per patiënt. Hierbij testen we zo’n doseringsschema niet op 1 maar veel meer ziekmakende bacteriën, zoals die ook in patiënten zullen verschillen. Uiteindelijk hopen we zo doseringsschema’s en combinaties van antibiotica te kunnen selecteren die in verdere onderzoeken getest zouden kunnen worden op hun werkzaamheid.

Petrischaal met bacteriegroei, klaar om geteld te worden.
(Foto: Steven Boekel)

 

We proberen ook in individuele patiënten te kijken hoe antibioticatherapie geoptimaliseerd kan worden. Je kan je voorstellen dat je in sommige patiënten, zoals kinderen, een heel andere dosering antibiotica nodig is dan voor een volwassene voor het beste effect. Ook zoeken wij naar nieuwe stofjes die we meten in het bloed om te kijken of we hiermee voor elke individuele patiënt kunnen bepalen wanneer antibioticatherapie veilig gestopt kan worden of dat de dosering aangepast moet worden; ook op deze manier kan resistentieontwikkeling vertraagd worden. We proberen dus nu ook voor antibiotica gepersonaliseerde medicijnen te ontwikkelen om therapie te verbeteren en resistentie tegen antibiotica te beperken.’

 

Links (versimpeld) weergegeven hoe antibiotica nu vaak wordt toegediend en recht van de pijl hoe van Hasselt antibioticaschema’s wil optimaliseren. Er wordt zowel naar andere doseringen gekeken als naar verschillende combinaties van antibioticasoorten.
(Bron: Coen van Hasselt, Presentatie: Optimizing antibacterial therapy using quantitative pharmacological modeling)

Als alles goed gaat met uw onderzoek, wanneer merken wij er dan wat van bij de huisarts?
‘Wij zitten op het translationele vlak, dat wil zeggen dat we de vertaalslag van lab naar patiënt proberen te maken. Waar we bijvoorbeeld nu naar kijken zijn doseringsschema’s die resistentie tegen ciprofloxacine proberen te voorkomen. Ciprofloxacine is een van de antibiotica waar relatief veel resistentie aan het ontstaan is in Nederland.  Voor deze antibiotica hopen we in anderhalf tot twee jaar te weten of we een verbeterd doseringsschema hiervoor kunnen opstellen. Als we zeker weten dat zo’n doseringsschema ook werkt in grotere aantallen gerelateerde bacteriën dan zouden we een klinische studie kunnen doen om dit doseringsschema verder te onderzoeken in patiënten, in samenwerking met klinische onderzoekers. In zo’n studie wil je bepalen of zo’n verbeterd schema even goed werkt als de huidige doseringsschema’s. Zo’n studie kan wel een paar jaar in beslag nemen. Het zal dus nog wel een tijdje duren voordat iemand iets van dit onderzoek merkt.’

Tijdens uw radio-interview op 17 mei was te horen dat bacteriofagen een alternatief was voor antibiotica waar interesse voor is, wat zijn uw gedachten over bacteriofagen?
‘Bacteriofagen zijn virussen die bacteriën kunnen doodmaken. Op dit moment weten we eigenlijk nog niet goed of bacteriofagen echt goed werken en veilig zijn, en hoe ze het beste te gebruiken zijn in de kliniek. Hiervoor moeten eerst grote gerandomiseerde klinische studies uitgevoerd worden. Het voor- en nadeel van een faag is dat deze alleen werkt op één specifieke bacterie. Dat is een voordeel omdat antibiotica ook effect hebben op alle goede bacteriën zoals die in je darmen. Als je veel antibiotica neemt krijg je daardoor soms bijvoorbeeld diarree. Tegelijkertijd is die specificiteit van bacteriofagen ook een uitdaging in de behandeling van infecties in patiënten, want je moet wel de juiste faag bij de infectie van een patiënt vinden. Bacteriofagen lijken met name interessant voor de behandeling van chronische infecties die slecht reageren op antibiotica, waar je tijd hebt om dat uit te zoeken.’

 

 

welzijn | reportage

  Wat hebben de eerste genetisch gemanipuleerde stier en een restaurant met als motto ‘verbinding’ met elkaar te maken? Het antwoord: een stal. De Stal, om precies te zijn. Want op de vroegere verblijfplaats van stier Herman, achter het LUMC op het Bio Science Park, staat nu De Stal: een duurzaam en maatschappelijk betrokken horecagelegenheid …

welzijn | achtergrond

Op 14 mei 2017 werd de jongste Franse president ooit ingehuldigd: Emmanuel Macron. Met zijn plotse populariteit, grootse plannen en verrassend goede Engels deed hij de grondvesten van de Franse politiek schudden. Precies een jaar later blikt dr. Niek Pas, hoogleraar Franse moderne geschiedenis aan de Universiteit Utrecht, in een lezing terug op het eerste …

welzijn | reportage

  De Côte d’Azur: alleen maar duur en luxe? Er is een uitzondering! Hoewel de meeste mensen kiezen voor buursteden Nice of Cannes, is de sfeervolle havenstad Antibes een bezoek meer dan waard. De stad biedt een mix van luxe en de charme van het Franse platteland. Ik ging erheen en bekeek de badplaats door …

welzijn

Leiden is een stad van traditie. Deze traditie klinkt door in de stad zelf. Met onder andere de oudste universiteit van het land is Leiden HUPPELDEPUP. Hier zijn de 7 oudste toeristische attracties van Leiden. Must sees voor als je ouders, opa of oma een keer op bezoek komen. Oudt Leyden, 1907 Het is maar bij …

welzijn

Het is een kleurrijke bedoeling, de Wereldfair van het museum Volkenkunde. Het plein voor het museum was 21 mei gevuld met een podium, verschillende kraampjes en vooral veel mensen en vrolijkheid. Een interview met Museum Volkenkunde-medewerkster Farnaaz Jahangier. Wat is de Wereldfair? De Wereldfair is een Wereldse Markt. De bezoekers kunnen meedoen aan verschillende workshops …

welzijn | interview

It’s a man’s world… Ook als het om hoge posities in de wetenschap gaat. Maar dit verandert langzaamaan. Zo zijn er onlangs honderd nieuwe vrouwelijke hoogleraren benoemd via het Westerdijk Talentimpuls. Daarnaast hangen er sinds kort veertien portretten van vrouwelijke hoogleraren in de Senaatskamer van de Universiteit Leiden, een plek waar tot nu toe slechts …

welzijn

Uit onderzoek van het CBS blijkt dat er steeds minder studenten op kamers gaan wonen. Ook veel Leidse studenten wonen elders, zelfs als dat betekent dat ze een flinke reistijd hebben en niet een halfuurtje voor aanvang van een college uit bed kunnen rollen.

welzijn

Duurzaam leven duur of lastig? Leiden Lokaal maakt het jou makkelijker dankzij deze gids die biologisch verantwoorde horecagelegenheden bij jou in de buurt laat zien.

welzijn | interview

We horen er tegenwoordig bijna dagelijks wel iets over: duurzaamheid.Maar hoe zorg je ervoor dat duurzaamheid voor iedereen toegankelijk is? “Wij willen het via educatie nog breder op de kaart zetten”, aldus Nanda van Beest, senioradviseur duurzaamheidseducatie bij de gemeente Leiden.

welzijn | interview

Ties Bosman bouwt Tiny Houses naar de wensen van zijn klanten. Foto: Claire Witteman Tiny Houses zijn helemaal ‘in’. Als je het letterlijk vertaald heb je het eigenlijk over ‘kleine huizen’. Ties Bosman houdt zich in het dagelijks leven bezig met de bouw van deze huizen. Je spreekt volgens hem pas over een Tiny House …

politiek | nieuws

De gemeente Leiden subsidieert dit jaar 17 onderwijsplannen. Van de 32 voorstellen die binnen kwamen, is ruim de helft goedgekeurd. Samen met cofinanciering van Fonds 1818 ondersteunt de gemeente de plannen met een totaalbedrag van bijna €380.000. Eind 2017 stuurde de gemeente Leiden een uitnodiging naar iedereen die te maken heeft met het onderwijs, met …

welzijn | achtergrond

Ieder jaar is er een waterzuiveringsinstallatie in het land open, dit jaar viel de beurt aan de Katwijkse. Met een kop thee en een koekje in de hand begin ik een gesprek met een van de medewerkers. Ze hopen op een goede opkomst, maar dat weten ze nooit zeker met open dagen. Zo dicht bij …