Artboard 1
18-06-2018 | Dionne Couvée
Wat je moet weten over de medische onderzoekswalhalla van Leiden: het CHDR

Tegenover de Hogeschool van Leiden staat een gigantisch glazen gebouw. Door de transparante wanden kijk je gemakkelijk naar binnen bij het Centre for Human Drug Research (CHDR). Maar wat gebeurt er eigenlijk in dit complex?

Het Centre for Human Drug Research. Foto: Dionne Couvée

Wat is het CHDR?

Het CHDR is een onafhankelijk instituut dat zich specialiseert in het doen van onderzoek naar nieuwe medicijnen. Deze medicijnen worden voor het eerst getest op mensen, om te kijken of deze veilig zijn om op de markt te brengen. Deelnemers aan deze onderzoeken kunnen zich vrijwillig opgeven en krijgen hier een vergoeding voor.

Dertig jaar geleden ontstond het idee dat onderzoek doen naar nieuwe geneesmiddelen bij mensen een vak apart was binnen de gezondheidszorg. Tot dan toe werd dit soort onderzoek in gewone ziekenhuizen gedaan. Het CHDR kwam dan ook voort uit de behoefte van het Academisch Ziekenhuis Leiden. In Leiden werd toen der tijd al veel medisch onderzoek verricht, mede dankzij de universiteit, die toen nog Rijksuniversiteit Leiden genoemd werd. Dit onderzoek moest meer gestructureerd worden, zodat de opgedane kennis beter gebruikt kon worden.

Niet alleen uit professionele, maar ook uit maatschappelijke belangen werd het CHDR opgericht. Er was behoefte vanuit de maatschappij om dergelijk onderzoek binnen wettelijke kaders te laten plaatsvinden. Om dit handen en voeten te geven kwam er een Commissie van Medische Ethiek. Maar hier hield het niet bij op: alle wetten en regels die er zijn voor medisch onderzoek doen, werden vastgelegd in Good Clinical Practice (GCP). Dit pakket aan regels definiëert hoe een wetenschappelijk gefundeerde klinische studie bij mensen moet plaatsvinden. Zowel de bescherming van de proefpersonen, hun rechten, als de neutraliteit van het onderzoek worden erdoor verzekerd.

Er was sprake van twee krachten die beide dezelfde kant op duwden: onderzoekers wilden professionalisering van medisch onderzoek en de maatschappij wilde dat dit goed geregeld werd. Oftewel: in 1994 werd het CHDR in leven geroepen. Sindsdien is het een particuliere organisatie, nog steeds in samenwerking met het LUMC en de Universiteit van Leiden.

De eerste start van de organisatie was in het Academisch Ziekenhuis Leiden (nu nog het Poortgebouw). In een vrijgekomen apotheek begon het CHDR met drie medewerkers en vier bedden voor proefpersonen. Op de dag van vandaag werkt er tweehonderdzestig man en staan er zestig bedden. “We zijn wel een beetje gegroeid”, zoals CEO Koos Burggraaf het voorzichtig omschrijft.

Wat doet het CHDR?

Burggraaf vertelt over de drie principes die binnen het CHDR worden nagestreefd. “Vandaag de dag is er nog steeds behoefte aan nieuwe therapieën. Wij bij het CHDR proberen in de eerste plaats deze behoefte te vervullen door onderzoek te doen naar het ontwikkelen van nieuwe geneesmiddelen.”

Koos Burggraaf. Foto: chdr.nl

“Maar als je goed kijkt”, vervolgt Burggraaf, “zijn de methoden die gebruikt worden om geneesmiddelen te onderzoeken, nog heel ouderwets.” Het ontwikkelen van nieuwe onderzoeksmethoden is dan ook het tweede principe van het CHDR. “Het doen van ECG’s, of het meten van bloeddruk, dat gebeurde tientallen jaren geleden al. Niet dat dit ze onbelangrijk maakt, maar wij bij het CHDR vinden het zonde dat als je onderzoek doet naar een nieuw geneesmiddel, je niet direct bekijkt welke methode daar het beste bij past.”

Veel effecten van medicatie die getest wordt, zijn niet objectief te meten. “De effecten die wij testen gaan onder andere over hoe iemand zich voelt, of hoe iemands geheugen functioneert. Één van de grote problemen bij ouderen is bijvoorbeeld dementie. Wat weten we hier eigenlijk van? En, nog belangrijker, waar gaat het mis? Om de beste methode te kunnen ontwikkelen, moet je eager zijn met het willen onderzoeken van deze methode. Zo hebben wij bijvoorbeeld naast onze vaste werknemers, nog vijftig projectleiders rondlopen die met het onderzoek dat zij hier doen promoveren. Deze mensen zijn bij voorbaat al gemotiveerd en geënthousiasmeerd voor het doen van onderzoek.”

“Het is net een bedrijf eigenlijk, net als een ziekenhuis.”

Als laatste principe steekt het CHDR energie in het ontwikkelen van mensen. “Dit klinkt misschien gek,” begint Burggraaf, “maar dit komt door onze afkomst. We komen oorspronkelijk uit de universiteit, al bleek deze combinatie al snel niet haalbaar te zijn. De spin-out van de universiteit ging door als stichting: we hebben geen aandeelhouders en het CHDR is van niemand.” De doelstelling van het CHDR is ‘alles te doen wat rationeel gebruik van geneesmiddelen bevordert’. Hier past ook onderwijs in, volgens Burggraaf. “Natuurlijk heb je mensen nodig die verstand hebben van geneesmiddelen. Wij proberen deze mensen iets te leren over hoe je een geneesmiddel moet onderzoeken.”

Op de werkvloer lopen niet alleen onderzoeksartsen en projectleiders rond, maar ook verplegers, onderzoeksassistenten, laboranten, satistici, financiële medewerkers, secretaresses en schoonmakers. “Het is net een bedrijf eigenlijk,” grapt Burggraaf, “net als een ziekenhuis.”

Wie doen er mee?

Deelnemers aan de onderzoeken kunnen zich vrijwillig opgeven en krijgen hier een vergoeding voor. De hoogte van de vergoeding die men krijgt hangt niet af van het risico dat zij loopt, maar van het ongemak dat zij ervaart tijdens een onderzoek. Bij sommige studies krijgen de deelnemers veel vrijheid en hoeven zij weinig testjes of medische handelingen te ondergaan. Bij andere studies moeten deelnemers bijvoorbeeld een hele dag in bed blijven liggen, of veel bloedafnames ondergaan. De ene studie kan een dagdeel duren, terwijl andere studies twee weken in beslag nemen. De vergoeding wordt voor het begin van de studie vastgelegd en is voor iedere proefpersoon van dezelfde studie gelijk.

Wanneer iemand mee wil doen aan een studie, moet hij of zij eerst langskomen voor een informatiegesprek. Dit is ethisch verplicht. Hierna wordt de persoon medisch gekeurd en, indien van toepassing bij de studie, getraind voor de cognitieve testjes. Deze training wordt gedaan om de proefpersoon alvast te laten oefenen met de testjes en mogelijke leereffecten weg te filteren. Het is namelijk zo dat de eerste paar keer dat een testje gedaan wordt, de proefpersoon er beter in kan worden. Dit zou tijdens een testdag voor vertekende resultaten kunnen zorgen. Komt de proefpersoon door deze keuringen heen, dan pas mag hij of zij meedoen aan de studie.

Zowel gezonde mensen als patiënten nemen deel als proefpersoon. Er zijn drie populaties: de gezonde mensen, de psychiatrische patiënten (met bijvoorbeeld een depressie) en de neurologische patiënten (met bijvoorbeeld alzheimer, multiple sclerose of parkinson).  “Eerst worden alle medicijnen op gezonde mensen getest, om te kijken wat het überhaupt doet”, vertelt Yara Rietdijk, testcoördinator binnen het CHDR. “Bij gezonde proefpersonen is het makkelijker om vast te stellen waar een bepaalde reactie vandaan komt. Hierna zal het nieuwe medicijn op de patiënten getest worden.” Waarom mensen meedoen, loopt volgens Rietdijk uiteen: “Jonge mensen doen het vaak voor het geld, terwijl ouderen en patiënten meestal voor de gezelligheid of voor de wetenschap zelf meedoen.”

Meer weten over deelname aan medicijnonderzoek? Bekijk dan dit filmpje, onlangs geplaatst door de NOS.

Welke studies worden gedaan?

Er lopen verschillende studies binnen het CHDR, die ieder hun eigen invulling hebben. Bij elke studie wordt er met placebo’s gewerkt (nep-medicijnen). Dit gebeurt om niet-medicijngerelateerde effecten uit te kunnen sluiten. De studies zijn double blind, wat inhoudt dat zowel de proefpersoon als de onderzoeker niet weet of de proefpersoon de medicatie, of de placebo toegediend krijgt. Dit zou namelijk van invloed kunnen zijn op de resultaten.

Proefpersoon met EEG-cap op het hoofd. Foto: Dionne Couvée

Bepaalde studies doen onderzoek naar het effect van medicatie op hersenactiviteit en cognitieve prestaties. Hierbij moeten proefpersonen computertestjes uitvoeren met een EEG-cap op hun hoofd. Op deze cap zitten elektroden bevestigd, die de elektrische activiteit van de hersenen meten. Yara Rietdijk geeft een aantal voorbeelden van testjes die uitgevoerd worden:

  • Saccadic eye movement: dit is een testje dat alertheid en slaperigheid meet. De proefpersoon zit met zijn/haar hoofd in een kinsteun en moet met zijn/haar ogen een rode stip op het scherm volgen. Ondertussen meten elektroden de bewegingen van de oogspieren.
  • Visual Verbal Learning Task: dit testje meet het geheugen. De proefpersoon moet dertig woorden onthouden in drie sessies, waarbij hij/zij er na elke sessie zoveel mogelijk op moet noemen. Na een half uur wordt getest welke woorden hij/zij onthouden heeft en nog kan herkennen.
  • Adaptive tracking: deze test meet coördinatie en langdurige aandacht. Met behulp van een joystick moet de proefpersoon een stipje binnen een cirkel weten te houden. Deze cirkel beweegt zich over het computerscherm en gaat steeds vervelender bewegen naarmate de prestatie van de proefpersoon beter wordt. Dit testje is heel gevoelig voor verandering in het brein en daarom uitstekend om het effect van medicatie te testen.
  • BodySway: bij deze test wordt lichaamsstabiliteit (motorcoördinatie) gemeten. De proefpersoon moet twee minuten stilstaan met gesloten ogen, met een smalle kabel aan zich bevestigd die de beweging vastlegt. Wanneer medicatie toegediend is, neemt de stabiliteit vaak af.
  • EEG Electro-encephalogram: deze test meet de algemene activiteit van het centrale zenuwstelsel. In het verleden werden hiervoor losse elektrodes op het hoofd van de proefpersoon geplakt, tegenwoordig bestaan hier EEG-caps voor. De elektrodes op deze cap meten de elektrische impulsen die de hersenen doorgeven aan de zenuwen.

    De tijdlijst met daarop de tijden wanneer de proefpersoon welk testje uit moet voeren. ‘Protocol time‘ is in dit geval de tijd na dosering. Foto: Dionne Couvée

Bovengenoemde testjes staan allemaal opgeslagen in de Neurocart: een grote testbatterij met gevalideerde testen. De Neurocart maakt het mogelijk dat alle testen gestandaardiseerd zijn: de persoon die de testen afneemt heeft geen invloed op de resultaten. Deze testen zijn bedoeld om de door medicijn veroorzaakte veranderingen te meten. Vandaar dat de testen vaker per dag afgenomen worden in meerdere rondes. De eerste twee rondes doet de proefpersoon voordat hij of zij de medicatie toegediend krijgt, de anderen erna.  Dit maakt het mogelijk om de cognitieve prestaties van de proefpersoon binnen zichzelf te vergelijken. “De testen worden volgens een strikt tijdschema uitgevoerd,” vertelt Rietdijk, “om het verloop van de effectiviteit van het geneesmiddel zo precies mogelijk te kunnen volgen.”

Uitleg over de Neurocart:

Filmpje: Yann Graf, via Vimeo.

Ook pijnstudies worden uitgevoerd binnen het CHDR, om het effect van nieuwe pijnstillers te onderzoeken. Deze studies worden gedaan via een zogenoemde Paincart. Dit is eenzelfde testbatterij als de Neurocart, maar dan met testjes waarbij pijnprikkels toegediend worden. Zo krijgt iemand bijvoorbeeld schokjes op het been, of moet de proefpersoon zo lang mogelijk zijn/haar hand in een koudwaterbad houden. De proefpersoon geeft door middel van een schuifknop aan hoeveel pijn hij/zij ervaart en kan de pijnprikkels op ieder moment stoppen wanneer hij/zij de knop volledig naar rechts schuift. Dit maximum geeft de pijngrens van de proefpersoon aan. Verandering in pijnervaring wordt onderzocht om de effectiviteit van een pijnstiller vast te kunnen stellen.

  • De proefpersoon probeert zijn hand zo lang mogelijk in het koudwaterbad te houden. Foto: Dionne Couvée
  • Drukband om het been van de proefpersoon. Deze blaast langzaam op. Foto: Dionne Couvée

Meedoen?

Interesse gekregen in deelname aan een van de medicijnonderzoeken? Klik dan hier voor meer informatie!

welzijn | reportage

  Wat hebben de eerste genetisch gemanipuleerde stier en een restaurant met als motto ‘verbinding’ met elkaar te maken? Het antwoord: een stal. De Stal, om precies te zijn. Want op de vroegere verblijfplaats van stier Herman, achter het LUMC op het Bio Science Park, staat nu De Stal: een duurzaam en maatschappelijk betrokken horecagelegenheid …

welzijn | achtergrond

Op 14 mei 2017 werd de jongste Franse president ooit ingehuldigd: Emmanuel Macron. Met zijn plotse populariteit, grootse plannen en verrassend goede Engels deed hij de grondvesten van de Franse politiek schudden. Precies een jaar later blikt dr. Niek Pas, hoogleraar Franse moderne geschiedenis aan de Universiteit Utrecht, in een lezing terug op het eerste …

welzijn | reportage

  De Côte d’Azur: alleen maar duur en luxe? Er is een uitzondering! Hoewel de meeste mensen kiezen voor buursteden Nice of Cannes, is de sfeervolle havenstad Antibes een bezoek meer dan waard. De stad biedt een mix van luxe en de charme van het Franse platteland. Ik ging erheen en bekeek de badplaats door …

welzijn

Leiden is een stad van traditie. Deze traditie klinkt door in de stad zelf. Met onder andere de oudste universiteit van het land is Leiden HUPPELDEPUP. Hier zijn de 7 oudste toeristische attracties van Leiden. Must sees voor als je ouders, opa of oma een keer op bezoek komen. Oudt Leyden, 1907 Het is maar bij …

welzijn

Het is een kleurrijke bedoeling, de Wereldfair van het museum Volkenkunde. Het plein voor het museum was 21 mei gevuld met een podium, verschillende kraampjes en vooral veel mensen en vrolijkheid. Een interview met Museum Volkenkunde-medewerkster Farnaaz Jahangier. Wat is de Wereldfair? De Wereldfair is een Wereldse Markt. De bezoekers kunnen meedoen aan verschillende workshops …

welzijn | interview

It’s a man’s world… Ook als het om hoge posities in de wetenschap gaat. Maar dit verandert langzaamaan. Zo zijn er onlangs honderd nieuwe vrouwelijke hoogleraren benoemd via het Westerdijk Talentimpuls. Daarnaast hangen er sinds kort veertien portretten van vrouwelijke hoogleraren in de Senaatskamer van de Universiteit Leiden, een plek waar tot nu toe slechts …

welzijn

Uit onderzoek van het CBS blijkt dat er steeds minder studenten op kamers gaan wonen. Ook veel Leidse studenten wonen elders, zelfs als dat betekent dat ze een flinke reistijd hebben en niet een halfuurtje voor aanvang van een college uit bed kunnen rollen.

welzijn

Duurzaam leven duur of lastig? Leiden Lokaal maakt het jou makkelijker dankzij deze gids die biologisch verantwoorde horecagelegenheden bij jou in de buurt laat zien.

welzijn | interview

We horen er tegenwoordig bijna dagelijks wel iets over: duurzaamheid.Maar hoe zorg je ervoor dat duurzaamheid voor iedereen toegankelijk is? “Wij willen het via educatie nog breder op de kaart zetten”, aldus Nanda van Beest, senioradviseur duurzaamheidseducatie bij de gemeente Leiden.

welzijn | interview

Ties Bosman bouwt Tiny Houses naar de wensen van zijn klanten. Foto: Claire Witteman Tiny Houses zijn helemaal ‘in’. Als je het letterlijk vertaald heb je het eigenlijk over ‘kleine huizen’. Ties Bosman houdt zich in het dagelijks leven bezig met de bouw van deze huizen. Je spreekt volgens hem pas over een Tiny House …

welzijn | interview

In 2050 gaan er wellicht meer mensen dood aan de gevolgen van antibiotica-resistentie dan kanker, aldus een rapport van ‘The Review on Antimicrobial Resistance.’ Er worden steeds minder nieuwe soorten antibiotica ontdekt en bacteriën worden steeds vaker resistent tegen veel gebruikte antibiotica. Aan de Universiteit van Leiden werkt Coen van Hasselt, assistent professor farmacologie, aan …

politiek | nieuws

De gemeente Leiden subsidieert dit jaar 17 onderwijsplannen. Van de 32 voorstellen die binnen kwamen, is ruim de helft goedgekeurd. Samen met cofinanciering van Fonds 1818 ondersteunt de gemeente de plannen met een totaalbedrag van bijna €380.000. Eind 2017 stuurde de gemeente Leiden een uitnodiging naar iedereen die te maken heeft met het onderwijs, met …