Artboard 1
03-03-2019 | Wilke Geurds
Ondergronds Leiden: de koelkasten van vroeger

LEIDEN – Onder de grond bevindt zich een wereld die weinig mensen in Leiden kennen. In het centrum bevinden zich overal kelders, van grote vochtige ruimtes tot kleine opslaghokken. De afgelopen jaren heeft archeoloog Jasper van Kouwen ze op de kaart gezet. Tijdens zijn rondleidingen neemt hij groepjes toeristen mee naar deze ondergrondse wereld.

‘Peter kende de geruchten over tunnels die zich onder de stad zouden bevinden. Sommige zouden al bij de bouw van de Pieterskerk, de Hoogelandse Kerk en andere kerken in het oorspronkelijke ontwerp meegenomen zijn. Andere zouden weer gegraven zijn tijdens het Leidens Ontzet.’ 

Jeroen Windmeijer, uit het boek Het Pauluslabyrint, 2017.

Bestaat dit ondergronds gangenstelsel echt in Leiden? Van Kouwen antwoordt hierop zonder aarzeling: ‘Daar klopt helemaal niets van! Maar door Jeroen ben ik wel begonnen met het geven van rondleidingen door de kelders van Leiden.’ 

Dat was het begin van zijn eigen bedrijf: De Oudheidsfabriek. De kennis die hij op deed over Leiden, wilde hij graag met zoveel mogelijk mensen delen. Van Kouwen: ‘Archeologie zorgt voor verbinding tussen mensen en de plek waar ze wonen. Vooral Leidenaren volgen de rondleiding en je ziet dat deze verhalen zorgen voor een gevoel van trots. Dat is heel mooi om te zien!’

Koekoek
‘Er zijn ongeveer 15 tot 20 grote kelders in Leiden en daarnaast nog veel kleine opslagkelders. Toch is er over veel kelders weinig bekend of zijn ze nog niet ontdekt. Dit komt omdat de meeste kelders in particulier gebruik zijn’, vertelt Van Kouwen. De afgelopen jaren heeft Van Kouwen zelf een groot deel van de kelders in beeld gebracht. ‘Soms zit ik uren lang achter mijn computer op Google Streetview kelders op te zoeken. Als je door een steegje loopt en in de grond een roostertje ziet, dan weet je dat zich daar een kelder bevindt. Onder de roosters, die ook wel een koekoek worden genoemd, zit een raampje. Dit zorgt voor daglicht in de kelder. 

De koekoek bij de kledingwinkel Next Door by Sil. Foto: Wilke Geurds.

Al anderhalf jaar lang geeft Van Kouwen bijna iedere woensdagmiddag een tour door ondergronds Leiden. Vlak voordat het tweede boek van Jeroen Windmeijer uitkwam, werd hij gevraagd om te vertellen wat zich écht onder de grond bevindt in Leiden. Vanaf dat moment verdiepte Van Kouwen zich in deze ondergrondse wereld.

Vochtproblemen
De kelders die Van Kouwen tijdens zijn rondleiding laat zien, komen voornamelijk uit de dertiende tot de vijftiende eeuw. ‘De meeste kelders dienden als grote voorraadhokken. Het zijn eigenlijk de grote koelkasten van vroeger’, zegt Van Kouwen. ‘Onder de grond heb je een stabiel klimaat en daarom werd hier al het voedsel in opgeslagen. Vaak hingen er grote ringen aan het plafond en hier hing je met een haak het eten aan, zodat de muizen er niet bij konden.’ 

Er is één groot probleem met de kelders in Leiden: vocht. Vroeger hadden we veel grachtjes in Leiden die zorgden voor de ontwatering. Via deze grachten kon het water afgevoerd worden naar de zee. Tegenwoordig zijn veel grachten gedempt, waardoor het water in de grond blijf zitten. Veel kelders bevinden zich daardoor in het grondwater, met als gevolg vochtproblemen. Daarom moet je oppassen dat je tijdens de rondleiding niet ineens met je voeten in een laag water staat.

Kloostermopppen
Iedere keer als Van Kouwen een nieuwe kelder bezoekt, probeert hij erachter te komen hoe oud het is en of hij nog gebruikssporen van vroeger kan vinden. Als je bijvoorbeeld kloostermoppen, de oudste bakstenen die er bestaan, tegenkomt in de kelder, dan stamt de kelder negen van de tien keer af uit de dertiende eeuw. Ook vertelt de grootte van de steen hoe oud de kelder kan zijn, want hoe groter de stenen, hoe ouder ze zijn. 

In de kelder bij Juwelier van Gerner kun je zelf een kloostermop vasthouden. Foto: Wilke Geurds

De oudste kelder bevindt zich op de Breestraat onder de boekwinkel Babooka. Deze grote kelder komt uit de dertiende eeuw. Het is niet vreemd dat veel kelders zich op de Breestraat bevinden. Moet je ook altijd iets harder trappen op de Breestraat als je in de buurt komt van het Stadhuis? Dit komt omdat de Breestraat van oorsprong een oeverwal is en dus de natuurlijke dijk van de Rijn. Dit was een gunstige plek voor de kelders. 

Kaart
Hieronder zie je een kaart met een aantal kelders in Leiden. Niet alle kelders zijn terug te vinden op deze kaart, zoals de kelders onder de winkels de Bever, Magazines 4 you en de Vandyck Experience Store. Benieuwd hoe de kelders eruit zagen en wat er vroeger is gebeurd? Klik snel op één van de onderstaande kelders voor meer uitleg. 

cultuur | reportage

LEIDEN – De grijze gebouwen op het industrieterrein lopen over in de grauwe lucht. Er is geen mens op straat. Maar zodra ik de deur van de Boekenzolder open word ik begroet door een gezellige drukte van bezoekers en vrijwilligers. “We liggen een beetje afgelegen,” geeft voorzitter Sjaak van Rijn toe, “maar mensen weten ons …

cultuur | achtergrond

Interview met Tijmen Baarda, over de collectie Midden-Oosterse boeken in de Universiteitsbibliotheek Leiden Dit jaar bestaat de Universiteit Leiden, de oudste universiteit van Nederland, 444 jaar. Een waar mijlpaal, waar veel Leidenaren van op de hoogte zijn. Wat minder Leidenaren weten, is dat de sectie Midden-Oostenstudies van Leiden ook bijna net zo oud is. Het …

cultuur | interview

Opscheren aan de zijkanten, baard bij laten scheren, of toch wenkbrauwen laten bijwerken? Het kan allemaal bij kapper Hairpoint op de Maresingel. De zaak wordt gerund door de 24-jarige Ali Eren. De kapper ziet er net als alle andere kapperszaken uit, maar toch is er iets opvallends. Deze man heeft het voor elkaar gekregen om …

cultuur

Als je aan een Leidenaar vraagt: “Wat kenmerkt Leiden?”, dan krijg je steevast de volgende antwoorden: 3 oktober, studenten, grachten en de vele hofjes. Maar vergeten we dan niet een heel mooi deel van de stad? Juist ja! De Molens! Leiden telt maar liefst negen molens in en rondom de binnenstad. Mening Leidenaar fietst, rijdt …

cultuur

Leiden’s trots, Rembrandt van Rijn, is in 2019, 350 jaar geleden gestoven. Ter ere van de Hollandse meester worden er in Leiden speciale activiteiten georganiseerd. Op deze kaart een greep uit deze activiteiten.

cultuur

Wie het over de sleutelstad heeft, heeft het over studenten. Leiden is een echte studentenstad. Velen van deze studenten sluiten zich aan bij een zogeheten studentenvereniging. Maar welke verenigingen heeft Leiden nou eigenlijk? En wat speelt er zich allemaal af in bijvoorbeeld dat mysterieuze grote pand op de Breestraat? Leiden Lokaal zette de vijf grootste …

cultuur

Na maandenlang vergaderen was het dan eindelijk zo ver: Afgelopen zaterdag, 23 juni 2018, vond de eerste editie van de Rapenburg Race plaats. 120 mensen legden 800 meter af voor stichting Amade. Stichting Amade is een organisatie die zich wereldwijd inzet voor jonge vluchtelingen. Het geld van de Rapenburg Race zal naar een van de …

cultuur

  Les délices de la Hollande (Parival, 1660): “van alle werelddelen is Europa het mooiste werelddeel, van Europa zijn de Nederlanden het mooiste land, van de Zeventien Provinciën is Holland de mooiste, van de Hollandse steden is Leiden de mooiste, en van alle straten en grachten van Leiden is het Rapenburg de mooiste”. Of de …

cultuur | interview

      Dat studenten niet alleen zuipen en uitslapen in Leiden, weten de meeste mensen al. Afgelopen week hebben we dat al mogen aanschouwen bij de Museumnacht, geheel georganiseerd door studenten! Maar ook voor de Leidenaren die wat cultuur willen opsnuiven, hebben de verenigingen wat te bieden. Augustinus en Quintus organisteren beide een grootse …

cultuur

Bekijk de stad aan het uiteinde van een selfiestick. Deze 8 plekken zijn niet alleen mooi, historisch significant of mysterieus, het zijn ook de beste achtergronden voor je selfie. De Waag Een bericht gedeeld door Steven (@ifearmushrooms) op 24 Mei 2018 om 4:27 (PDT) Het prachtige interieur van restaurant Waag staat garant voor likes. Maar …

cultuur | Quiz

Voor mijn zoektocht naar de echte Leidenaar interviewde Gijs, Mo, Erick en Joke. Ieder had er een eigen kijk op het Leidenaar zijn. Om hun kennis te testen liet ik ze alle vier een test doen.   Doe hier zelf ook de test en ontdek op wie van deze vier jij het meest lijkt! Deze quiz …

cultuur | interview

Leiden trekt ieder jaar steeds weer meer nieuwe inwoners aan vanuit de hele wereld. Ook ik heb me tweeënhalf jaar geleden vanuit Brabantse land ondergedompeld in het Leidse. Om erachter te komen vanaf wanneer ik mezelf een Leidenaar mag noemen, ga ik op onderzoek met verschillende officiele ‘Leidenaren’. Deze keer ga ik in gesprek met …