Artboard 1
03-03-2019 | Wilke Geurds
Ondergronds Leiden: de koelkasten van vroeger

LEIDEN – Onder de grond bevindt zich een wereld die weinig mensen in Leiden kennen. In het centrum bevinden zich overal kelders, van grote vochtige ruimtes tot kleine opslaghokken. De afgelopen jaren heeft archeoloog Jasper van Kouwen ze op de kaart gezet. Tijdens zijn rondleidingen neemt hij groepjes toeristen mee naar deze ondergrondse wereld.

‘Peter kende de geruchten over tunnels die zich onder de stad zouden bevinden. Sommige zouden al bij de bouw van de Pieterskerk, de Hoogelandse Kerk en andere kerken in het oorspronkelijke ontwerp meegenomen zijn. Andere zouden weer gegraven zijn tijdens het Leidens Ontzet.’ 

Jeroen Windmeijer, uit het boek Het Pauluslabyrint, 2017.

Bestaat dit ondergronds gangenstelsel echt in Leiden? Van Kouwen antwoordt hierop zonder aarzeling: ‘Daar klopt helemaal niets van! Maar door Jeroen ben ik wel begonnen met het geven van rondleidingen door de kelders van Leiden.’ 

Dat was het begin van zijn eigen bedrijf: De Oudheidsfabriek. De kennis die hij op deed over Leiden, wilde hij graag met zoveel mogelijk mensen delen. Van Kouwen: ‘Archeologie zorgt voor verbinding tussen mensen en de plek waar ze wonen. Vooral Leidenaren volgen de rondleiding en je ziet dat deze verhalen zorgen voor een gevoel van trots. Dat is heel mooi om te zien!’

Koekoek
‘Er zijn ongeveer 15 tot 20 grote kelders in Leiden en daarnaast nog veel kleine opslagkelders. Toch is er over veel kelders weinig bekend of zijn ze nog niet ontdekt. Dit komt omdat de meeste kelders in particulier gebruik zijn’, vertelt Van Kouwen. De afgelopen jaren heeft Van Kouwen zelf een groot deel van de kelders in beeld gebracht. ‘Soms zit ik uren lang achter mijn computer op Google Streetview kelders op te zoeken. Als je door een steegje loopt en in de grond een roostertje ziet, dan weet je dat zich daar een kelder bevindt. Onder de roosters, die ook wel een koekoek worden genoemd, zit een raampje. Dit zorgt voor daglicht in de kelder. 

De koekoek bij de kledingwinkel Next Door by Sil. Foto: Wilke Geurds.

Al anderhalf jaar lang geeft Van Kouwen bijna iedere woensdagmiddag een tour door ondergronds Leiden. Vlak voordat het tweede boek van Jeroen Windmeijer uitkwam, werd hij gevraagd om te vertellen wat zich écht onder de grond bevindt in Leiden. Vanaf dat moment verdiepte Van Kouwen zich in deze ondergrondse wereld.

Vochtproblemen
De kelders die Van Kouwen tijdens zijn rondleiding laat zien, komen voornamelijk uit de dertiende tot de vijftiende eeuw. ‘De meeste kelders dienden als grote voorraadhokken. Het zijn eigenlijk de grote koelkasten van vroeger’, zegt Van Kouwen. ‘Onder de grond heb je een stabiel klimaat en daarom werd hier al het voedsel in opgeslagen. Vaak hingen er grote ringen aan het plafond en hier hing je met een haak het eten aan, zodat de muizen er niet bij konden.’ 

Er is één groot probleem met de kelders in Leiden: vocht. Vroeger hadden we veel grachtjes in Leiden die zorgden voor de ontwatering. Via deze grachten kon het water afgevoerd worden naar de zee. Tegenwoordig zijn veel grachten gedempt, waardoor het water in de grond blijf zitten. Veel kelders bevinden zich daardoor in het grondwater, met als gevolg vochtproblemen. Daarom moet je oppassen dat je tijdens de rondleiding niet ineens met je voeten in een laag water staat.

Kloostermopppen
Iedere keer als Van Kouwen een nieuwe kelder bezoekt, probeert hij erachter te komen hoe oud het is en of hij nog gebruikssporen van vroeger kan vinden. Als je bijvoorbeeld kloostermoppen, de oudste bakstenen die er bestaan, tegenkomt in de kelder, dan stamt de kelder negen van de tien keer af uit de dertiende eeuw. Ook vertelt de grootte van de steen hoe oud de kelder kan zijn, want hoe groter de stenen, hoe ouder ze zijn. 

In de kelder bij Juwelier van Gerner kun je zelf een kloostermop vasthouden. Foto: Wilke Geurds

De oudste kelder bevindt zich op de Breestraat onder de boekwinkel Babooka. Deze grote kelder komt uit de dertiende eeuw. Het is niet vreemd dat veel kelders zich op de Breestraat bevinden. Moet je ook altijd iets harder trappen op de Breestraat als je in de buurt komt van het Stadhuis? Dit komt omdat de Breestraat van oorsprong een oeverwal is en dus de natuurlijke dijk van de Rijn. Dit was een gunstige plek voor de kelders. 

Kaart
Hieronder zie je een kaart met een aantal kelders in Leiden. Niet alle kelders zijn terug te vinden op deze kaart, zoals de kelders onder de winkels de Bever, Magazines 4 you en de Vandyck Experience Store. Benieuwd hoe de kelders eruit zagen en wat er vroeger is gebeurd? Klik snel op één van de onderstaande kelders voor meer uitleg. 

cultuur | podcast

In 1981 begon Niek Broeijer zijn studententijd in Leiden. Al gauw was hij anders dan de doorsnee student. In plaats van drinken, roken en feesten stond hij elke ochtend vroeg op om te roeien op Njord, de grootste Leidse roeivereniging. Zo behaalde hij al op jonge leeftijd het Guinnes World Record op de 100 kilometer …

cultuur | interview

Veel mensen denken bij de hygiëne van studentenhuizen al snel aan halfvolle bierflesjes in de fusie (ander woord voor de woonkamer), verstrooide vuilniszakken in de gangen, en overgelopen doucheputjes. Al snel gaan van die gedachtes je nekharen overeind staan en gieren de rillingen al door je lichaam. Maar is een studentenhuis echt zo smerig als …

cultuur | recensie

Sinds oktober vorig jaar is in het Museum Volkenkunde een tentoonstelling over Bali te bewonderen. Leiden Lokaal nam een kijkje.

cultuur | video

Klopt het nog? Elke Leidenaar kent de Burcht. Dit monument siert de stad al sinds de 12e eeuw en staat pal in het midden van de stad, op de splitsing van de Oude en Nieuwe Rijn. Het werd oorspronkelijk gebouwd als verdedigingsfort. Maar wat valt er nu te doen bij de Burcht? 4 leuke dingen …

cultuur | interview

Een interview met projectleider Tanja van der Zon bij het Rijksmuseum van Oudheden over haar baan, Middeleeuwse Tuinen en haar favoriet.

cultuur

Is het einde van je seizoen op Netflix in zicht? Geen paniek! Er staat een compleet nieuw seizoen op je te wachten in de theaters van Leiden. Op 13 mei vindt namelijk de seizoenpresentatie plaats voor het komende theaterseizoen van 2019-2020.   Tijdens de seizoenpresentie laten de Leidse Schouwburg, de Stadsgehoorzaal en Theater Ins Blau zien …

cultuur | reportage

Een kijkje in het park Stoomtrein Katwijk Leiden, waar je een ritje kunt maken in een echte stoomtrein. Maar behalve dat doen de meer dan honderd vrijwilligers nog meer en misschien wel belangrijker werk.

cultuur | reportage

Hockey is voor kakkers, voetbal is voor het volk en darten is een cafésport. Er zijn vele vooroordelen die heersen over sporten, maar kloppen deze wel? Dat er in cafés een dartbord hangt, maakt de sport niet een cafésport. Er zijn namelijk serieuze dartverenigingen, zo ook in Leiden. Ik ging langs bij de Leidse dartvereniging …

cultuur

Bekijk waar je deze vier bijzonder sporten kunt beoefenen en leer over wat ze inhouden.

cultuur | reportage

De Kleiwarenfabriek Firma Gebroeders Ginjaar maakt sinds 1920 bouwkeramiek, producten die gemaakt zijn van klei. Wanneer je de fabriek binnenloopt, lijkt het alsof de tijd heeft stil gestaan. Jolanda Ginjaar legt uit wat er schuil gaat achter de deuren van dit oude familiebedrijf.

cultuur | interview

Heb jij al 100 keer geluncht en geborreld op de Nieuwe Rijn? Goed nieuws! Sinds afgelopen weekend heeft Leiden er een nieuwe lunchroom/bar bij: ’t Gerecht.

cultuur | interview

Vergeet Coen en Sander of Mattie en Marieke, Leiden heeft zijn eigen talentvolle DJ-duo. Elke woensdag van 21.00 tot 23.00 hoor je de twee radiorakkers Geert (29) en Julius (29) op Sleutelstad FM. In een programma waar muziek en ‘slap gelul’ centraal staan. Het enthiousiasme van de twee DJ’s is zo aanstekelijk, dat je elke …