Artboard 1
08-04-2019 | Lune Visser
De stad als een boek: over de Leidse muurgedichten

Shakespeare, Wolkers, De Ronsard en Goethe: schrijvers van de teksten die je tijdens de literatuurles door moest ploegen, op zoek naar de diepere betekenis van woorden die je in eerste instantie ook al niet begreep. Vervolgens kwam je ze nooit meer tegen, totdat je een keer in Leiden rondliep. En daar zijn ze gelukkig zonder de negatieve gevoelswaarde te vinden.

In Leiden zijn namelijk 101 gedichten te vinden, die buiten op de muren zijn geschilderd. Het oorspronkelijke idee hiervoor kwam van Ben Walenkamp in 1992; het was toen 75 jaar geleden dat het tijdschrift De Stijl werd uitgegeven. Om daarbij stil te staan, wilde Walenkamp verschillende gedichten van De Stijl-oprichter Theo van Doesburg op de stadsmuren aanbrengen. De gemeente keurde dit echter niet goed, en het plan kon niet uitgewerkt worden.

Nieuw project

Walenkamp bedacht vervolgens het idee om andere gedichten, in verschillende talen, op de Leidse muren te schilderen. Hij vroeg schilder Jan Willem Bruins om hem te helpen, en samen realiseerden ze het eerste muurgedicht: Mijn Verzen in de Nieuwsteeg. Mocht dat toen wel opeens van de gemeente? “Nee,” vertelt Hetty Leijdekkers, vrouw van Walenkamp en betrokken bij het project, “maar we deden het gewoon. Mensen vonden de muurgedichten ook meteen indrukwekkend, dus dan heb je al een voorsprong.”

Sindsdien zijn ze al 25 jaar met zijn drieën bezig met het project: Walenkamp, Bruins en Leijdekkers. “Veel mensen denken dat het project door de gemeente is geïnitieerd, omdat de gedichten echt overal te vinden zijn. Maar eigenlijk zit er dus maar een klein groepje mensen achter. We benaderen soms wel instellingen als we die nodig hebben voor een project, maar er zijn verder geen echte samenwerkingsverbanden”, aldus Leijdekkers.

Totstandkoming muurgedicht

Het project sprak mensen aan en zorgde ervoor dat er allerlei verzoeken van externen binnenkwamen. Ook nu stromen die verzoeken nog binnen. Leijdekkers: “Verschillende partijen vragen ons om een gedicht op de muur: mensen die het op hun huis willen, mensen die een prijs hebben gewonnen, mensen die iets te vieren hebben of mensen die bezig zijn met een bepaalde studie. Zo komen er veel verzoeken uit het Koreaans en Japans, wat we erg leuk vinden: we willen graag laten zien dat er ook meer is dan alleen Nederlandse poëzie.”

“Vaak wordt er dan ook gevraagd om een specifiek gedicht, maar die plaatsen we echt alleen als we het zelf met de keuze eens zijn: we zijn geen bedrijf dat je kan inhuren om zomaar iets te laten schilderen.” Lang niet alle aangevraagde gedichten krijgen dan ook een plekje op de muur: “De meeste mensen vragen om een Nederlands gedicht, maar dat vinden we meestal niet zo spannend: er zijn veel meer gebieden om iets mee te doen.”

basho
Een woedende zee! in de Nonnensteeg (foto: Lune Visser)

Al is er verder maar één echt belangrijk criterium voor een gedicht: “We plaatsen puur wat we mooi vinden”, verklaart Leijdekkers. Wel wordt er nog even naar de dichter en zijn omgeving gekeken, en naar de omvang van het gedicht zelf: “Simpelweg niet elk gedicht past qua formaat op een muur.” Ook niet elke muur is zomaar geschikt: deze moet mooi glad zijn en vooral goed zichtbaar vanaf de openbare weg.

Visie

Toch is het project wel meer dan alleen mooie gedichten op een muur verven; er zit een inspirerende gedachte achter: “Voor het stimuleren van je verbeelding is taal, en zeker poëzie, erg belangrijk. Het schetst andere verten dan de dagelijkse dingen die je iedere dag ziet in deze technologisch georganiseerde wereld. Poëzie kan mensen op iets brengen, waar ze anders niet zomaar op zouden komen. Dat kan in een woord zitten, of in een kleine gedachte. Je moet je door poëzie even mee laten slepen, zodat je even in een andere wereld terecht komt.”

“Mensen kopen nooit zo snel poëzieboeken om lekker in te gaan lezen, dus door het op een muur te zetten, faciliteren we een makkelijke manier om er toch mee in aanraking te komen.” Ook is het dus niet voor niets dat er gedichten in 36 verschillende talen op de muren staan: “We willen laten zien dat er zoveel meer is in de wereld, en mensen laten kennismaken met andere talen. Maar ook krijg je zo steeds een andere vormgeving: een gedicht met Japanse tekens creëert weer een heel ander beeld dan een sonnet van Shakespeare.”

Sonnet XXX in de Houtstraat (foto: Lune Visser)

Toekomst

In 2005 werd eigenlijk gedacht het project af te ronden met een symbolisch gedicht over het nalaten van honderd tekens, maar de aanvragen bleven ook toen nog binnenstromen. Het project loopt dus nog steeds door, al gaat het proces nu wel iets trager. Leijdekkers: “De schilder is al bijna 70, dus het wordt steeds lastiger om die steiger nog op te klimmen. In andere steden wordt er met sjablonen gewerkt, die dan worden ingevuld met verf. Daar willen wij niet aan beginnen; bij ons is het juist zo bijzonder dat Bruins voor elk gedicht een passende letter kiest, en die met de hand op de muur zet. We willen echt nog niet stoppen, maar moeten wel gaan nadenken over iemand aan wie we het stokje door kunnen geven.”

In beeld

Ieder gedicht heeft zijn eigen verhaal en zijn eigen betekenis. Het is voor dit artikel echter niet mogelijk om alle 101 toe te lichten, maar een klein inkijkje is wel leuk. Daarom zijn in het kaartje hieronder alle muurgedichten in de buurt van het Lipsius aangegeven, aangevuld met toelichting. Loop daar vooral eens een rondje en laat je verrassen door een muur met een verhaal!

cultuur | video

Klopt het nog? Elke Leidenaar kent de Burcht. Dit monument siert de stad al sinds de 12e eeuw en staat pal in het midden van de stad, op de splitsing van de Oude en Nieuwe Rijn. Het werd oorspronkelijk gebouwd als verdedigingsfort. Maar wat valt er nu te doen bij de Burcht? 4 leuke dingen …

cultuur | interview

Een interview met projectleider Tanja van der Zon bij het Rijksmuseum van Oudheden over haar baan, Middeleeuwse Tuinen en haar favoriet.

| achtergrond

Op Steenstraat 49 staat al meer dan 100 jaar een Pannenkoekenhuis genaamd: Pannenkoekenhuysje Oudt Leyden. Dit pannenkoekenhuis heeft vele mensen ontvangen en veel veranderingen meegemaakt. Het restaurant bestaat uit twee oude rijtjeshuizen en naast het restaurant is een tweede restaurant te vinden, waar je kan komen eten als je niet zo van de pannenkoeken bent. …

| reportage

‘It’s four o’clock sómewhere’ lijkt het motto te zijn van het groepje studenten dat in een kringetje rond een smerig kleuterbadje zit, nippend van een Beugel, witbiertje of een bekertje chocomel. Het is net middag en er gaat een jointje rond. Een enkeling leest een boek. Zo nu en dan werpt iemand zich in het …

cultuur | podcast

In 1981 begon Niek Broeijer zijn studententijd in Leiden. Al gauw was hij anders dan de doorsnee student. In plaats van drinken, roken en feesten stond hij elke ochtend vroeg op om te roeien op Njord, de grootste Leidse roeivereniging. Zo behaalde hij al op jonge leeftijd het Guinnes World Record op de 100 kilometer …

cultuur | interview

Veel mensen denken bij de hygiëne van studentenhuizen al snel aan halfvolle bierflesjes in de fusie (ander woord voor de woonkamer), verstrooide vuilniszakken in de gangen, en overgelopen doucheputjes. Al snel gaan van die gedachtes je nekharen overeind staan en gieren de rillingen al door je lichaam. Maar is een studentenhuis echt zo smerig als …

| interview

“Leiden heeft prachtige grachtjes. Overdag kun je lekker aan het water zitten en ‘s avonds zie je prachtige schitteringen in het water.” Welke Leienaar herkent dit nou niet? Masterstudent Biologie Auke-Florian Hiemstra houdt van Leiden en haar grachten. Op een dag wilde hij op een bootje van die grachten genieten, toen hij iets schokkends ontdekte. …

| fotoserie

Pasen, Hemelvaartsdag, Pinksteren… Het zijn dagen waar we in Nederland nog gewoon vrij voor krijgen, maar weten mensen eigenlijk wel wat er op deze dagen gevierd wordt door de christenen? Met Pasen vieren ze dat Jezus is opgestaan en Pinksteren dat de Heilige Geest over de wereld wordt verspreid. En de naam Hemelvaartsdag zegt al …

cultuur | interview

Van publicaties in de Viva tot aan Your Little Black Book, Conceptstore Mei heeft in haar drie jarig bestaan veel succes behaald. Voorheen zat de winkel in het Pieterskwartier maar in December werd een verhuizing aangekondigd. Alhoewel de deuren van het oude pand in Januari al werden gesloten is het nog steeds erg stil. Wat is er gebeurt met de succesvolle zaak?

| reportage

Op zondag 19 mei vond de Leiden Marathon plaats. De hele dag werden verschillende afstanden gestart, verschillende van 5 tot 42 kilometer. Speciaal voor de jongste renners tot twaalf jaar is er de Corpus Kidsrun, van 2,1 kilometer. Het is om half twaalf al gezellig druk op het Pieterskerkplein. De kidsrun gaat pas over een …

| achtergrond

De daklozenopvang in Leiden is goed geregeld. Er zijn twee opvangen, iedereen die zich daar inschrijft krijgt een maatschappelijk werker toegewezen. Die helpt met praktische zaken als huisvesting en het zoeken van een baan. Wat overblijft is de geestelijke zorg, en hiervoor bestaat in Leiden sinds 2010 de Stichting Straatpastoraat. Pastor is sinds november 2018 …

cultuur

Is het einde van je seizoen op Netflix in zicht? Geen paniek! Er staat een compleet nieuw seizoen op je te wachten in de theaters van Leiden. Op 13 mei vindt namelijk de seizoenpresentatie plaats voor het komende theaterseizoen van 2019-2020.   Tijdens de seizoenpresentie laten de Leidse Schouwburg, de Stadsgehoorzaal en Theater Ins Blau zien …